TYT Coğrafya · Ünite 7 / 7 · Doğal Afetler
Doğal Afetler: TYT Hap Bilgi
ÖSYM TYT’de coğrafyanın 10. sorusunu dokuz yılın dokuzunda doğal afetlerden sordu: iklim kaynaklı afetler, depremin tetiklediği afetler, kütle hareketleri, sel, erozyon, Türkiye’de afetler ve afet yönetimi.
Afet sorularının anahtarı afetin kaynağıdır: yerin içinden mi (deprem, volkan), iklimden mi (kuraklık, sel, çığ), eğimden ve sudan mı (heyelan)? Notlar afetleri kaynaklarına göre, Türkiye’deki dağılışı haritada veriyor.
Bu ünitede
- 9 çıkmış soru (2018-2026)
- bu bloktan yılda ~1 soru
- 9 ÖSYM tuzağı
ÖSYM bu üniteden ne sordu?
9 sorunun 4’ü tek konudan geldi: Deprem, volkan ve kütle hareketleri.
İklim kaynaklı afetler ve erozyon3 soru
- 2018/10 İklimin etkisindeki afetler
- 2020/10 Sel ve taşkının az olduğu alan
- 2023/10 Erozyona karşı önlemler
Deprem, volkan ve kütle hareketleri4 soru
- 2019/10 Depremin tetiklemediği afet
- 2021/10 Kütle hareketlerinin nedenleri
- 2022/10 Deprem, volkan ve yangının birlikte görüldüğü yer
- 2025/10 Heyelanın nedenleri
Türkiye’de afetler ve afet yönetimi2 soru
- 2024/10 Türkiye’de afetlerin dağılışı
- 2026/10 Risk yönetimi ve kriz yönetimi
Sorular ÖSYM’nin yayımladığı 2018-2026 TYT soru kitapçıklarından (Sosyal Bilimler testi). Soruların metni ÖSYM’nin telifinde olduğu için burada yok; notlarda TYT 2025/4 gibi bir damgayla, sorulduğu yıl ve numarasıyla işaretli. Numarayla soruyu kitapçıkta bulabilirsiniz.
Afetler Kaynağına Göre
Yerden mi, havadan mı?
- Deprem ve tsunami
- Volkan patlaması
- Heyelan, kaya düşmesi (eğim ve suyla birlikte)
- Kuraklık
- Sel ve taşkın, muson yağışları
- Çığ, fırtına, hortum, dolu
- Orman yangınları (kurak ve sıcak yaz)
Sahra’nın güneyindeki kuraklık ve Muson Asyası’ndaki aşırı yağışlar iklimden; Hint Okyanusu tsunamisi ve Şili depremi yerin içinden. TYT 2018/10
Depremin tetiklediği afetler
- Büyük bir deprem tsunami, heyelan, çığ ve kaya düşmesini tetikleyebilir: sarsıntı dengesi bozuk kütleyi harekete geçirir. Erozyon ise yavaş, yağış ve rüzgârla süren bir aşınmadır; deprem onu tetiklemez. TYT 2019/10
Deprem, Volkan ve Kütle Hareketleri
Deprem ve volkan kuşakları
- Dünyanın büyük deprem ve volkan kuşakları: Pasifik Ateş Çemberi (Japonya, Endonezya, Şili, Kaliforniya) ve Alp-Himalaya kuşağı (İtalya, Yunanistan, Türkiye, İran).
- İtalya hem deprem hem volkan (Vezüv, Etna) kuşağında, Akdeniz iklimi yüzünden de kurak yazlarında orman yangınlarına açıktır: üçü bir arada. İzlanda’da deprem ve volkan var ama orman yangını için orman ve kurak yaz yok. TYT 2022/10
Kütle hareketlerinin (heyelan) nedenleri
| Neden | Açıklama |
|---|---|
| Eğim | Eğim arttıkça kütlenin kayma eğilimi artar TYT 2025/10 |
| Zeminin suya doyması | Yoğun yağış ve kar erimesi zemini ağırlaştırıp kaydırır TYT 2021/10 |
| Sarsıntı | Deprem ve volkanizmanın yol açtığı sismik hareketler TYT 2021/10 |
| Tabakaların durumu | Tabakalar yamaç eğimine **paralel** uzanıyorsa kayma kolaylaşır; dik uzanıyorsa zorlaşır TYT 2025/10 |
| İnsan | Yol yarması, bitki örtüsünün yok edilmesi, yamaca yapılaşma |
ÖSYM’nin kütle hareketi soruları
- Volkanik sarsıntı ve kar erimesiyle suya doyan toprak kütle hareketine yol açar. Deniz tabanında tortulanma ve kuraklık açmaz: kuraklık zemini kurutur. TYT 2021/10
- Heyelanda etkili olanlar zeminin suya doyması ve eğimin fazlalığıdır; tabakaların eğime dik uzanması kaymayı zorlaştırır. TYT 2025/10
Sel, Kuraklık ve Erozyon
Sel ve taşkın
- Kısa sürede düşen aşırı yağış, kar erimesi, bitki örtüsünün yok edilmesi ve dere yataklarına yapılaşma sel ve taşkını artırır.
- Muson yağışları alan Ganj ve Güney Çin, büyük havzalar Mississippi ve Paraná sık taşar; yağışın çok az olduğu Sahra’da sel ve taşkın seyrektir. TYT 2020/10
Erozyon ve önlemleri
| Önlem | Neden işe yarar? |
|---|---|
| Ağaçlandırma ve bitki örtüsünü korumak | Kökler toprağı tutar, yağmurun çarpmasını azaltır |
| Aşırı otlatmayı azaltmak | Çayır ve meranın örtüsü korunur TYT 2023/10 |
| Nöbetleşe ekim | Toprak boş kalmaz, yapısı korunur TYT 2023/10 |
| Eğime dik sürüm ve taraçalama | Su yamaçtan hızla akmaz; eğime paralel sürüm erozyonu artırır TYT 2023/10 |
| Rüzgâr perdeleri | Kurak alanlarda rüzgâr aşındırmasını azaltır |
Türkiye’de Afetler
Türkiye’de afetlerin yoğunlaştığı yerler
- 1Kuzey Anadolu Fay Hattı deprem: Marmara’dan Karlıova’ya (Bingöl)
- 2Doğu Karadeniz heyelan ve sel: eğim ve bol yağış TYT 2024/10
- 3Tunceli çığ: yüksek, eğimli, karlı TYT 2024/10
- 4Çukurova taşkın: düz ova, büyük akarsular TYT 2024/10
- 5Yıldız Dağları kütle hareketlerinin en yoğun yeri değil TYT 2024/10
- 6Konya ve Tuz Gölü çevresi kuraklık; su baskını seyrek
- 7Muğla ve Antalya orman yangını: sıcak ve kurak yaz
Kırmızı kalem: ÖSYM’nin yanlış öncülü kütle hareketlerini en çok Yıldız Dağları’nın güney yamaçlarına yerleştiriyordu; en yoğun yer Doğu Karadeniz.
ÖSYM’nin Türkiye sorusu
- Doğru olan: Tunceli’de çığ Sivas’tan sık (daha yüksek, eğimli ve karlı). Kütle hareketleri en çok Doğu Karadeniz’de görülür; Çukurova’da su baskını Tuz Gölü çevresinden sıktır. TYT 2024/10
Afet Yönetimi
Afetten önce, afetten sonra
- Bilinçlendirme ve eğitim
- Afet tehlike haritaları ve imar
- Sağlam yapı, sigorta
- Tatbikat ve erken uyarı
- Arama kurtarma ve tahliye
- Yaşamsal ihtiyaçlar ve geçici barınma
- Hasar tespiti
- İyileştirme ve yeniden yapılanma
Risk yönetimi afetten önceki hazırlıktır: bilinçlendirme ve eğitim bu grupta. TYT 2026/10
Türkiye’de afet örgütlenmesi
- Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı (AFAD) afet öncesi hazırlığı ve afet sonrası müdahaleyi tek elden yürütür.
- Türkiye’nin büyük kısmı deprem kuşağında: Kuzey Anadolu, Doğu Anadolu ve Batı Anadolu fay sistemleri.
ÖSYM’nin Kalıbı
ÖSYM’nin dokuz sorusu
| Soru | Kilit nokta |
|---|---|
| İklimin etkisi (I-IV) | I ve III: kuraklık ve muson yağışları. TYT 2018/10 |
| Depremin tetiklemediği | Erozyon. TYT 2019/10 |
| Sel ve taşkın az | III: Sahra. TYT 2020/10 |
| Kütle hareketinin nedeni (I-IV) | II ve IV: volkanik sarsıntı, kar erimesiyle doygun toprak. TYT 2021/10 |
| Deprem, volkan, yangın bir arada | IV: İtalya. TYT 2022/10 |
| Erozyon önlemi (I-III) | I ve II; eğime paralel sürüm önlem değil. TYT 2023/10 |
| Türkiye’de afetler (I-III) | Yalnız III: Tunceli’de çığ Sivas’tan sık. TYT 2024/10 |
| Heyelanın nedeni (I-III) | I ve II: suya doyma ve eğim. TYT 2025/10 |
| Risk yönetimi konusu | Bilinçlendirme ve eğitim. TYT 2026/10 |
ÖSYM tuzakları: tek sayfada
Her çıkmış sorunun bir tuzağı var. Sınavdan önceki son tekrar için bu liste yeter.
- Tsunami ve deprem yer kaynaklıdır; iklimin etkisi kuraklıkta ve muson yağışlarında. TYT 2018/10
- Deprem heyelanı, çığı ve tsunamiyi tetikler; erozyonu tetiklemez. TYT 2019/10
- Sahra’da yağış çok az olduğu için sel ve taşkın seyrektir. TYT 2020/10
- Kuraklık ve deniz tabanında tortulanma kütle hareketine yol açmaz. TYT 2021/10
- İzlanda’da deprem ve volkan var ama orman yangını yok; üçü birden İtalya’da. TYT 2022/10
- Tarlayı eğime paralel sürmek erozyonu artırır; önlem eğime dik sürümdür. TYT 2023/10
- Kütle hareketleri en çok Doğu Karadeniz’de; Yıldız Dağları’nda değil. TYT 2024/10
- Tabakaların eğime dik uzanması heyelanı kolaylaştırmaz, zorlaştırır. TYT 2025/10
- Arama kurtarma, barınma ve hasar tespiti afet sonrası kriz yönetimidir. TYT 2026/10
Kendini dene: doğru mu, yanlış mı?
Önce cevabını ver, sonra satıra dokunup kontrol et.Önce D ya da Y’yi işaretle; cevaplar sayfanın sonunda.
1.Tsunami deprem ya da volkan patlamasıyla oluşabilir.
Doğru! Deniz tabanındaki ani hareket dev dalga yaratır.
2.Kuraklık yer kaynaklı bir afettir.
Yanlış! Kuraklık iklim kaynaklıdır.
3.Deprem heyelanı tetikleyebilir.
Doğru! Sarsıntı dengesi bozuk kütleyi kaydırır.
4.Eğime paralel sürüm erozyonu azaltır.
Yanlış! Eğime paralel sürüm erozyonu artırır; önlem eğime dik sürümdür.
5.Türkiye’de heyelan en çok Doğu Karadeniz’de görülür.
Doğru! Eğim fazla, yağış bol.
6.Çığ en çok Akdeniz kıyılarında görülür.
Yanlış! Çığ yüksek, eğimli ve karlı Doğu Anadolu’da sıktır.
7.Pasifik Ateş Çemberi büyük bir deprem ve volkan kuşağıdır.
Doğru! Japonya’dan Şili’ye uzanır.
8.Arama kurtarma risk yönetiminin parçasıdır.
Yanlış! Afet sonrası kriz yönetiminin parçasıdır.
9.Afet tatbikatı risk yönetiminin parçasıdır.
Doğru! Afet öncesi hazırlık.
10.Orman yangınları en çok Akdeniz ikliminin kurak yazlarında görülür.
Doğru! Sıcak ve kurak yaz yangını kolaylaştırır.
Cevaplar
- D Deniz tabanındaki ani hareket dev dalga yaratır.
- Y Kuraklık iklim kaynaklıdır.
- D Sarsıntı dengesi bozuk kütleyi kaydırır.
- Y Eğime paralel sürüm erozyonu artırır; önlem eğime dik sürümdür.
- D Eğim fazla, yağış bol.
- Y Çığ yüksek, eğimli ve karlı Doğu Anadolu’da sıktır.
- D Japonya’dan Şili’ye uzanır.
- Y Afet sonrası kriz yönetiminin parçasıdır.
- D Afet öncesi hazırlık.
- D Sıcak ve kurak yaz yangını kolaylaştırır.
Sıradaki üniteler
Kaynak: Test yapısı: ÖSYM 2026-YKS Kılavuzu, Tablo 1A. Sorular ve cevaplar: ÖSYM’nin yayımladığı 2018-2026 TYT soru kitapçıkları (Sosyal Bilimler testi).