TYT Coğrafya · Ünite 5 / 7 · Beşerî Sistemler
Nüfus ve Yerleşme: TYT Hap Bilgi
ÖSYM TYT’de nüfustan dokuz soru sordu; dördü bir piramit ya da grafik okuma, ikisi dünyada ve Türkiye’de nüfusun dağılışı, üçü nüfus kavramları.
Grafik sorularının kuralı: şekilde ne görünüyorsa o söylenir, görünmeyen söylenmez. Piramit yaş ve cinsiyet oranını gösterir; yıllık artış hızını, göçü, okuryazarlığı göstermez. Notlar piramit türlerini, kavramları ve dağılışı haritayla veriyor.
Bu ünitede
- 9 çıkmış soru (2018-2026)
- bu bloktan yılda ~2 soru
- 9 ÖSYM tuzağı
ÖSYM bu üniteden ne sordu?
9 sorunun 4’ü tek konudan geldi: Piramit ve grafik okuma.
Nüfus kavramları ve artış3 soru
- 2018/7 Hızlı nüfus artışının sonuçları
- 2019/8 Ortalama yaşı 17 olan ülke
- 2019/9 Doğumda beklenen yaşam süresi
Piramit ve grafik okuma4 soru
- 2020/8 Piramitten okunamayan bilgi
- 2021/9 Şehirsel ve kırsal nüfus grafiği
- 2023/8 Dört ülkenin piramidi
- 2024/8 İki ülkenin piramidi
Nüfusun dağılışı2 soru
- 2025/8 Türkiye’de nüfusun dağılışı
- 2026/8 Sıcak ve kurak seyrek alanlar
Sorular ÖSYM’nin yayımladığı 2018-2026 TYT soru kitapçıklarından (Sosyal Bilimler testi). Soruların metni ÖSYM’nin telifinde olduğu için burada yok; notlarda TYT 2025/4 gibi bir damgayla, sorulduğu yıl ve numarasıyla işaretli. Numarayla soruyu kitapçıkta bulabilirsiniz.
Nüfus Kavramları
Temel kavramlar
| Kavram | Anlamı |
|---|---|
| Doğal artış | Doğum oranı ile ölüm oranı arasındaki fark |
| Nüfus artış hızı | Doğal artış ile göçün birlikte etkisi; piramitten okunmaz |
| Ortanca yaş | Nüfusu yaşça ikiye bölen yaş; düşükse nüfus gençtir TYT 2019/8 |
| Doğumda beklenen yaşam süresi | Ortalama ömür; sağlık ve refahla artar TYT 2019/9 |
| Bağımlı nüfus | 0-14 ve 65 yaş üstü; çalışma çağı 15-64 |
| Doğurganlık | Kadın başına düşen çocuk sayısı; gelişmişlikle azalır |
Genç ve yaşlı nüfus
- Ortalama yaşı 17 olan ülkede doğum oranı yüksektir: nüfus genç, yaşlı oranı düşük. Böyle bir ülke çoğunlukla az gelişmiştir; ölüm oranının düşük ya da eğitim seviyesinin yüksek olduğu söylenemez. TYT 2019/8
- Hızlı nüfus artışı beslenme, işsizlik, konut, eğitim ve sağlık sorunlarını büyütür. Nüfusun dengeli dağılması ya da yaşlı oranının artması hızlı artışın sonucu değildir. TYT 2018/7
- Yaşam süresi haritasında renk ölçeğini oku: Körfez ülkelerinden Umman ve İran 75-79 yıl kuşağındaydı; Irak, Suriye ve Mısır 70-74’te. TYT 2019/9
Nüfus Piramitleri ve Grafikler
Üç piramit
| Biçim | Ne anlatır? |
|---|---|
| Geniş tabanlı üçgen | Doğum ve ölüm yüksek, ortalama ömür kısa, nüfus genç: az gelişmiş ülke TYT 2024/8 |
| Ortası şişkin (arı kovanı) | Doğum azalıyor, çalışma çağı nüfusu büyük: gelişmekte olan ülke |
| Dar tabanlı | Doğum düşük, ortalama ömür uzun, yaşlı oranı yüksek: gelişmiş ülke TYT 2023/8 |
Piramit neyi gösterir, neyi göstermez?
- Her yaş grubunun ve cinsiyetin oranı
- 0-14, 15-64, 65+ grupları
- Kadın ve erkek oranı
- Nüfusun genç ya da yaşlı oluşu
- Yıllık nüfus artış hızı
- Göç
- Okuryazarlık ve gelir
- Toplam nüfusun yıllar içindeki değişimi
Tek bir yılın piramidinden yıllık artış hızı ve oranı çıkmaz. TYT 2020/8
ÖSYM’nin piramit ve grafik soruları
- Dört piramitli soruda L’de kadın oranı erkeklerden fazla, M’de çocuk oranı azdı. Geniş tabanlı K’de ortalama ömrün en uzun olduğu söylenemez; N’nin doğurganlığının giderek azaldığı tek yılın piramidinden çıkmaz. TYT 2023/8
- Geniş tabanlı K ile ortası geniş L karşılaştırıldı: L’de çalışma çağı oranı yüksek, K’de ortalama ömür düşük. L’nin ortanca yaşı K’den düşük değil, yüksek; okuryazarlık piramitten okunmaz. TYT 2024/8
- Soru grafikteki bilgilerle sınırlıysa sadece gösterilen ülkeler karşılaştırılır: grafikte iki ülke varken “dünyada en az kırsal nüfus K’de” denemez. TYT 2021/9
Nüfusun Dağılışı
Dünyada seyrek nüfuslu alanlar
| Alan | Seyrekliğin nedeni |
|---|---|
| Çöller: Sahra, Arabistan, Kalahari-Namib, Avustralya’nın içi | Yüksek sıcaklık ve su kıtlığı TYT 2026/8 |
| Kutup çevresi: Sibirya, Kanada’nın kuzeyi | Aşırı soğuk, kısa yaz |
| Yüksek dağ ve platolar: Tibet, Himalaya | Yükselti, soğuk ve ulaşım güçlüğü |
| Ekvatoral ormanlar: Amazon, Kongo | Aşırı sıcak ve nem, sık orman, hastalıklar |
Dağılışı belirleyenler
- Doğal etkenler: iklim, yer şekilleri, su kaynakları, toprak verimi. Beşerî etkenler: sanayi, ticaret, ulaşım, tarih ve yönetim.
- Dünyada yoğun alanlar: Güney ve Doğu Asya (muson tarımı), Batı Avrupa ve ABD’nin doğusu (sanayi).
- Sıcak ve kurak olduğu için seyrek kalan alanlar Kalahari-Namib ile Avustralya’nın içidir; Sibirya ve Orta Asya soğuk ve karasal, Amazon aşırı nemli ve ormanlıktır. TYT 2026/8
Türkiye’de nüfusun dağılışı
- 1İstanbul sanayi, ticaret ve hizmet: en yoğun
- 2Yıldız (Istranca) Dağları ana yollara sapa, tarım alanı dar: seyrek TYT 2025/8
- 3Doğu Karadeniz kıyısı nüfus kıyıda: idari merkez ve iş TYT 2025/8
- 4Tuz Gölü çevresi yaz kurak, tuzlu ve çorak toprak: seyrek TYT 2025/8
- 5Çukurova verimli ovada çeşitli ürün: yoğun TYT 2025/8
- 6Hakkari yer şekilleri ve sert iklim: seyrek TYT 2025/8
Kırmızı kalem: ÖSYM’nin yanlış şıkkı Tuz Gölü çevresinin seyrekliğini “yaz yağışlarının fazlalığına” bağlıyordu; İç Anadolu’da yaz kurak geçer.
Göç ve yerleşme
- Göçün itici etkenleri: işsizlik, toprak yetersizliği, afet, güvenlik. Çekici etkenleri: iş, eğitim, sağlık, yüksek gelir.
- Türkiye’de iç göç doğudan batıya ve kırdan kente: Marmara, Ege kıyıları ve büyük şehirler göç alır.
- Kır yerleşmeleri: köy, mezra, yayla, ağıl, oba; şehirler işlevine göre sanayi, ticaret, liman, turizm ve yönetim şehri.
ÖSYM’nin Kalıbı
ÖSYM’nin dokuz sorusu
| Soru | Kilit nokta |
|---|---|
| Hızlı artışın sonucu (I-IV) | II ve III: beslenme ve işsizlik sorunu. TYT 2018/7 |
| Ortalama yaş 17 | Doğum oranı yüksek. TYT 2019/8 |
| Yaşam süresi 75-79 | Umman. TYT 2019/9 |
| Piramitten okunmayan | Yıllık nüfus artış hızı ve oranı. TYT 2020/8 |
| Şehirsel-kırsal grafik | “Dünyada en az kırsal nüfus K’de” çıkmaz. TYT 2021/9 |
| Dört piramit (I-IV) | II ve III: L’de kadın oranı fazla, M’de çocuk oranı az. TYT 2023/8 |
| İki piramit (I-IV) | I ve II: L’de çalışma çağı yüksek, K’de ömür kısa. TYT 2024/8 |
| Türkiye’de beş alan | III için “yaz yağışı fazla” söylenemez. TYT 2025/8 |
| Sıcak ve kurak seyrek alanlar | IV ve V: Kalahari-Namib ve Avustralya. TYT 2026/8 |
ÖSYM tuzakları: tek sayfada
Her çıkmış sorunun bir tuzağı var. Sınavdan önceki son tekrar için bu liste yeter.
- Hızlı nüfus artışı nüfusu dengeli dağıtmaz ve yaşlı oranını artırmaz; tersine genç nüfusu büyütür. TYT 2018/7
- Ortalama yaşı düşük ülkenin yaşlı oranı yüksek ya da gelişmiş olduğu söylenemez. TYT 2019/8
- Yaşam süresi haritasında Irak, Suriye ve Mısır 75-79 kuşağında değildi; renk ölçeğine bak. TYT 2019/9
- Piramit tek bir yılın fotoğrafıdır; yıllık artış hızı ondan çıkmaz. TYT 2020/8
- Grafikte iki ülke varken dünya geneli için “en az” yargısı kurulamaz. TYT 2021/9
- Geniş tabanlı piramidin ülkesinde ortalama ömür uzun değil, kısadır. TYT 2023/8
- Ortası geniş, tabanı dar piramitte ortanca yaş yüksektir; okuryazarlık piramitten okunmaz. TYT 2024/8
- Tuz Gölü çevresinde yaz yağışı fazla değildir; seyreklik kuraklıktan ve çorak topraktandır. TYT 2025/8
- Sibirya soğuk, Amazon nemli ve ormanlık; sıcak ve kurak seyrek alanlar çöllerdir. TYT 2026/8
Kendini dene: doğru mu, yanlış mı?
Önce cevabını ver, sonra satıra dokunup kontrol et.Önce D ya da Y’yi işaretle; cevaplar sayfanın sonunda.
1.Doğal artış doğum oranı ile ölüm oranı arasındaki farktır.
Doğru! Göç hesaba girmez.
2.Nüfus artış hızı piramitten okunabilir.
Yanlış! Piramit tek bir yılın yaş-cinsiyet yapısını gösterir.
3.Geniş tabanlı piramit genç nüfusu gösterir.
Doğru! Doğum oranı yüksek.
4.Dar tabanlı piramit doğum oranının yüksek olduğunu gösterir.
Yanlış! Dar taban doğum oranının düşük olduğunu gösterir.
5.Ortanca yaş düşük ülkede nüfus gençtir.
Doğru! Nüfusun yarısı o yaşın altında.
6.Bağımlı nüfus 15-64 yaş grubudur.
Yanlış! Bağımlı nüfus 0-14 ve 65 yaş üstü; 15-64 çalışma çağıdır.
7.Sahra seyrek nüfusludur.
Doğru! Sıcak ve kurak, su kıt.
8.Amazon havzası sık nüfusludur.
Yanlış! Aşırı nem ve sık orman yüzünden seyrektir.
9.Çukurova verimli toprakları sayesinde yoğun nüfusludur.
Doğru! Çeşitli tarım ürünleri ve sanayi.
10.Türkiye’de iç göç batıdan doğuya doğrudur.
Yanlış! İç göç doğudan batıya ve kırdan kente doğrudur.
Cevaplar
- D Göç hesaba girmez.
- Y Piramit tek bir yılın yaş-cinsiyet yapısını gösterir.
- D Doğum oranı yüksek.
- Y Dar taban doğum oranının düşük olduğunu gösterir.
- D Nüfusun yarısı o yaşın altında.
- Y Bağımlı nüfus 0-14 ve 65 yaş üstü; 15-64 çalışma çağıdır.
- D Sıcak ve kurak, su kıt.
- Y Aşırı nem ve sık orman yüzünden seyrektir.
- D Çeşitli tarım ürünleri ve sanayi.
- Y İç göç doğudan batıya ve kırdan kente doğrudur.
Sıradaki üniteler
- TYT Coğrafya Konuları ve Soru Dağılımı
- Ünite 6: Ekonomik Faaliyetler ve Bölgeler
- TYT Konuları ve Soru Dağılımı
- YKS Puan Hesaplama
Kaynak: Test yapısı: ÖSYM 2026-YKS Kılavuzu, Tablo 1A. Sorular ve cevaplar: ÖSYM’nin yayımladığı 2018-2026 TYT soru kitapçıkları (Sosyal Bilimler testi).