İçeriğe geç

Geri sayım

DereceRehberim
Derece Rehberim

TYT Felsefe · Ünite 8 / 8 · Felsefe Tarihi

Felsefe Tarihi: TYT Hap Bilgi

ÖSYM TYT’de bu üniteden 14 soru sordu: 4’ü 11-15. sorulardan, 10’u Din Kültürü yerine çözülen ek felsefe sorularından (21-25). Felsefe tarihi ek soruların en sık geldiği konu: dokuz yıldaki 45 ek sorunun 10’u burada.

Notlar dört dönemi sırayla veriyor: İlk Çağ’ın arkhe arayışı, Orta Çağ’ın varlık ve tümeller tartışması, modern çağın akıl ve yöntem arayışı, 20. yüzyıl akımları; sonda ÖSYM’nin 14 sorusu tek tabloda.

PDF olarak indirYazdırmaya hazır, A4

Bu ünitede

  • 14 çıkmış soru (2018-2026)
  • bu bloktan yılda ~1 soru
  • 14 ÖSYM tuzağı

ÖSYM bu üniteden ne sordu?

14 sorunun 4’ü tek konudan geldi: İlk Çağ.

  • İlk Çağ4 soru

    • 2022/23 Sokrates
    • 2023/22 Anaksimenes: hava ve ruh
    • 2024/23 Platon ve doğa filozofları
    • 2026/14 Anadolu’da filozofların izinde

  • Orta Çağ2 soru

    • 2021/24 Tümeller problemi: Ockham
    • 2025/24 İlk Çağ ile Orta Çağ farkı

  • Modern felsefe (15-19. yüzyıl)4 soru

    • 2020/14 Kant: Aydınlanma nedir?
    • 2023/23 Spinoza: matematik ve ahlak
    • 2024/24 Spinoza: Etika ve yöntem
    • 2025/25 Nietzsche: trajik yaşam

  • 20. yüzyıl akımları4 soru

    • 2018/21 Wittgenstein: Tractatus
    • 2022/12 Annie Hall sahnesi: pragmatizm
    • 2022/15 Heidegger: şeylerin kendisine
    • 2026/25 Fenomenoloji: özne ve nesne

Sorular ÖSYM’nin yayımladığı 2018-2026 TYT soru kitapçıklarından (Sosyal Bilimler testi). Soruların metni ÖSYM’nin telifinde olduğu için burada yok; notlarda TYT 2025/4 gibi bir damgayla, sorulduğu yıl ve numarasıyla işaretli. Numarayla soruyu kitapçıkta bulabilirsiniz.

İlk Çağ: Doğadan İnsana (MÖ 6. yüzyıl - MS 2. yüzyıl)

Anadolu’dan Atina’ya

  1. MÖ 6. yyThales (Miletos): ilk filozof; arkhe sudur.
  2. MÖ 6. yyAnaksimandros (Miletos): arkhe apeiron, sınırsız ve belirsiz olan.
  3. MÖ 6. yyAnaksimenes (Miletos): arkhe havadır; hava ile canlılığın ilkesi olan ruh (nefes) aynı şeydir. TYT 2023/22
  4. MÖ 6. yyPythagoras: arkhe sayıdır; evren matematiksel bir düzendir.
  5. MÖ 6-5. yyKsenofanes (Kolophon): insanın bildiği tahmin ağını aşamaz; kesin bilginin imkânını sorgular.
  6. MÖ 6-5. yyHerakleitos (Efes): her şey akar, değişim esastır; arkhe ateştir.
  7. MÖ 5. yyParmenides: varlık bir ve değişmezdir; değişim duyuların yanılsamasıdır.
  8. MÖ 5. yyEmpedokles: arkhe dört öğe (toprak, su, hava, ateş); sevgi birleştirir, nefret ayırır.
  9. MÖ 5-4. yyDemokritos: arkhe atomlar, bölünemez parçacıklar ve boşluk.
  10. MÖ 5. yySofistler (Protagoras): insan her şeyin ölçüsüdür; bilgi ve değer görecelidir.
  11. MÖ 470-399Sokrates: felsefeyi doğadan insana ve ahlaka çevirdi; herkes için geçerli bilgiyi sorgulayarak aradı. TYT 2022/23
  12. MÖ 427-347Platon: asıl varlık akılla kavranan idealardır; duyular dünyası onların kopyası. TYT 2024/23
  13. MÖ 384-322Aristoteles: idea şeylerin içindedir, madde ve form; mantığın kurucusu.

ÖSYM’nin İlk Çağ soruları

  • İlk filozoflar görünüşün ardındaki birliği, arkheyi aradı: Thales su, Anaksimenes hava, Empedokles dört öğe dedi. Platon’un farkı: asıl gerçekliği gözle görülen bir maddede değil, sadece akılla kavranan idealarda araması. Bu yeni bir dönem açtı. TYT 2024/23
  • Anaksimenes’te evreni oluşturan hava ile insanı yaşatan ruh aynı şeydir: canlılar nefes aldıkça yaşar, ruh bedeni nasıl bir arada tutuyorsa hava da dünyayı kuşatır. Böylece ilk kez felsefi bir ruh öğretisi doğdu ve sonraki filozoflar evrenin de bir ruhu olduğunu düşündü. TYT 2023/22
  • Sokrates’ten önce filozoflar doğaya ve evrene baktı; Sokrates insana ve ahlaka yöneldi. Yazılı eser bırakmadı, her bilgiyi akıl süzgecinden geçirdi ve herkes için geçerli, kesin bilgiyi aradı. Bilgiyi ve değeri göreceli sayan sofistlerdir, Sokrates değil. TYT 2022/23
  • Felsefe Anadolu’da doğdu: Miletos (Thales, Anaksimandros, Anaksimenes), Efes (Herakleitos), Kolophon (Ksenofanes); Aristoteles de bir süre Assos’ta yaşadı. Bu filozofların problemleri arkhe, değişim, bilginin imkânı ve varlığın mahiyeti; özgür irade bu doğa filozoflarının sorusu değildir. TYT 2026/14

Orta Çağ: Varlık ve İnanç (MS 2-15. yüzyıl)

Orta Çağ felsefesi

  • Felsefe din ile iç içedir: Hristiyan felsefesi (Augustinus, Anselmus, Aquinalı Thomas, Ockhamlı William) ve İslam felsefesi (Kindi, Farabi, İbn Sina, Gazali, İbn Rüşd).
  • İlk Çağ filozofları “Doğa nedir, evrenin ana maddesi ne?” diye sordu. Orta Çağ filozofları “Varlık nedir?” sorusuna yöneldi, varlığı ve en yüce varlığı bir bütün olarak kavramaya çalıştı. Orta Çağ’ı ayıran bu ontolojik yöneliştir. TYT 2025/24
  • Skolastik felsefe: dinin doğrularını akılla ve mantıkla temellendirme çabası (Aquinalı Thomas).

Tümeller problemi

GörüşTümeller nerede?
Realizm (Augustinus)Şeylerden önce, ayrı birer varlık olarak Tanrı’nın zihninde.
Ilımlı realizm (Thomas)Tek tek şeylerin içinde, onlarla birlikte.
Nominalizm (Ockham)Kendi başına var olmaz; şeylerden sonra, soyutlamayla oluşan adlardır. TYT 2021/24

Nominalizm ve Ockham’ın usturası

  • Nominalizme göre “adalet” diye ayrı bir varlık yoktur: tek tek adil davranışlar vardır, “adalet” sözcüğü onların ortak yanlarından soyutlanmış bir addır. Hiç adil davranış olmasa da var olan bir “adalet” fikri realizme uyar, nominalizme değil. TYT 2021/24
  • Ockham’ın usturası: gerekmedikçe varlık sayısını çoğaltma; açıklamada en yalın yolu seç.

Modern Felsefe: Akıl, Yöntem, Eleştiri (15-19. yüzyıl)

Rönesans’tan 19. yüzyıla

  1. 1561-1626Francis Bacon: deneysel yöntem ve tümevarım; zihnin yanılgıları (idoller).
  2. 1596-1650Descartes: yöntemsel şüphe, “Düşünüyorum, öyleyse varım.”; modern felsefenin başlangıcı.
  3. 1632-1677Spinoza: Etika’yı geometrik yöntemle yazdı; tanımlar, aksiyomlar, önermeler. TYT 2024/24
  4. 1632-1704Locke: deneycilik ve liberalizm.
  5. 1711-1776Hume: nedensellik ve tümevarım eleştirisi.
  6. 1724-1804Kant: eleştirel felsefe; “Aydınlanma nedir?” yazısında aklını kullanma cesareti. TYT 2020/14
  7. 1770-1831Hegel: diyalektik; tarih, tinin kendini gerçekleştirmesi.
  8. 1798-1857Comte: pozitivizm; sadece gözlenen olgular bilginin konusu.
  9. 1844-1900Nietzsche: akılcı geleneğe başkaldırı, değerlerin yeniden değerlendirilmesi. TYT 2025/25

ÖSYM’nin modern felsefe soruları

  • Kant aydınlanmayı insanın kendi suçuyla düştüğü ergin olmayış hâlinden kurtulması olarak tanımlar: “Aklını kullanma cesaretini göster!” Aklı kullanmak kendi fikirlerini de eleştirmeyi gerektirir; bilgiye dayanmayan fikirler arasında doğru seçim yapılamaz. Aydınlanma akla güveni ve bilginin değerini birlikte savunur. TYT 2020/14
  • 17. yüzyıl düşünürleri matematiğe hayrandı: sonuçları tartışılmazdı, yöntemi bütün bilimlere ortak ölçüt olabilirdi. Spinoza da etiği bu yolla yazdı: ona göre ahlakta da geometrideki gibi adım adım ispat mümkündür. TYT 2023/23
  • Spinoza Etika’nın her bölümüne Eukleides gibi tanımlarla, apaçık aksiyomlarla ve önermelerle başladı. Amacı insanı mutluluğa götüren yolu sağlam bir akıl yürütmeyle çizmekti: doğru yöntemle kurulan bilgi kesindir ve insanı mutluluğa götürür. TYT 2024/24
  • Nietzsche, Sokrates ve Platon’dan beri süren akılcı geleneğe başkaldırır: bu gelenek yaşama içgüdüsünü yok saydı, yaşama sevincini öldürdü. Çare, oluşu ve tutkuyu kucaklayan trajik yaşama dönmek, hayatı olumlamaktır. Eleştirisi bütün felsefeye değil, akılcı felsefeye yöneliktir. TYT 2025/25

20. Yüzyıl Akımları

Altı akım

  • Sonuç ve yararPragmatizmJames, Dewey: düşüncenin değeri pratik sonucundadır; işe yarayan doğrudurTYT 2022/12
  • Şeylerin kendisineFenomenolojiHusserl, Heidegger: ön yargıyı bırakıp bilince görüneni olduğu gibi kavramakTYT 2022/15
  • Dilin çözümlemesiAnalitik felsefeRussell, Wittgenstein: felsefe sorunları dilin yanlış kullanımından doğarTYT 2018/21
  • Varoluş özden önceVaroluşçulukKierkegaard, Sartre, Camus: özgürlük, kaygı, sorumluluk
  • SezgiSezgicilikBergson: hayatı ve süreyi akıl değil sezgi kavrar
  • Olgu ve doğrulamaMantıkçı pozitivizmViyana Çevresi: anlamlı önerme deneyle doğrulanabilendir

ÖSYM’nin 20. yüzyıl soruları

  • Wittgenstein Tractatus’un ön sözünde felsefe sorunlarının dilin mantığının yanlış anlaşılmasından doğduğunu söyler: “Söylenebilen her şey açıkça söylenebilir; üzerine konuşulamayan konusunda susmak gerekir.” Bu tutum onu çözümleyici (analitik) felsefeye yerleştirir. TYT 2018/21
  • Pragmatizme göre bir düşüncenin anlamı ve doğruluğu pratik sonuçlarındadır (James: işe yarayan doğrudur). Günlük hayata etkisi olmayan soyut bir bilgiyle uğraşmayı gereksiz bulan tutum pragmatisttir. TYT 2022/12
  • Fenomenoloji desteksiz kurgulara, hazır kavramlara ve başkalarının kanaatlerine karşı “şeylerin kendisine” dönmeyi ister. Bir şeyi başkalarının ne dediğine göre değil, kendine nasıl göründüğüne göre kavramak fenomenolojik tutumdur. TYT 2022/15
  • Felsefe tarihi özne ile nesneyi çoğu zaman iki ayrı dünya saydı. Fenomenolojiye göre bu karşıtlık yoktur: bilinç her zaman bir şeyin bilincidir (yönelimsellik), nesne de ona yönelen bilinçten ayrı düşünülemez; öznenin olanaklarıyla biçimlenir. TYT 2026/25

ÖSYM’nin Kalıbı

Felsefe tarihi sorusunu çözmek

  1. Filozofu çağına yerleştir: İlk Çağ doğa ve arkhe, Orta Çağ varlık ve inanç, modern çağ akıl ve yöntem, 20. yüzyıl dil, deneyim ve varoluş.
  2. Arkhe sorularında maddeyi eşle: Thales su, Anaksimenes hava, Herakleitos ateş, Empedokles dört öğe, Demokritos atom, Pythagoras sayı.
  3. Göreceliği Sokrates’e değil sofistlere ver; Sokrates herkes için geçerli bilgiyi arar.
  4. “Ulaşılamaz” sorusunda genellemeye dikkat: Nietzsche akılcı felsefeyi eleştirir, bütün felsefeyi değil.

ÖSYM’nin 14 sorusu

SoruKilit nokta
TractatusÇözümleyici (analitik) felsefe. TYT 2018/21
Aydınlanma nedir?Akla güven ve bilginin değeri. TYT 2020/14
Tümeller problemiOckham: tümel bir addır. TYT 2021/24
Annie Hall sahnesiSonuca ve yarara bakan pragmatizm. TYT 2022/12
Şeylerin kendisineBaşkasının kanaatine değil kendi deneyimine. TYT 2022/15
SokratesGöreci değildir. TYT 2022/23
AnaksimenesHava ile ruh aynı. TYT 2023/22
Spinoza ve matematikAhlakta da adım adım ispat. TYT 2023/23
Platon ve doğa filozoflarıGerçeklik akılla kavranan idealarda. TYT 2024/23
EtikaDoğru yöntem, kesin ve mutlu eden bilgi. TYT 2024/24
İlk Çağ ve Orta ÇağOntolojik yöneliş. TYT 2025/24
Trajik yaşamEleştiri akılcı felsefeye, bütün felsefeye değil. TYT 2025/25
Anadolu’da felsefeÖzgür irade tartışılmadı. TYT 2026/14
Özne ve nesneNesne bilinçten ayrı düşünülemez. TYT 2026/25

ÖSYM tuzakları: tek sayfada

ÖSYM’nin bu ünitedeki sorularda kurduğu tuzaklar. Sınavdan önceki son tekrar için bu liste yeter.

  1. Wittgenstein’ın Tractatus’u yararcılık ya da fenomenoloji değil, çözümleyici felsefedir. TYT 2018/21
  2. Kant’ın aydınlanması ahlak ya da seçme özgürlüğünü değil, akla güven ile bilginin değerini birleştirir. TYT 2020/14
  3. Ockham’a göre tümeller şeylerden ayrı var olmaz; hiç adil davranış olmadan var olan bir “adalet” realizmin görüşüdür. TYT 2021/24
  4. Sonuca ve yarara bakan tutum pragmatizmdir; her şeyin madde olduğunu söyleyen materyalizmle karıştırma. TYT 2022/12
  5. Fenomenolojik tutum başkalarının kanaatine ya da çoğunluğun onayına değil, şeyin kendi deneyimine dayanır. TYT 2022/15
  6. Bilgiyi ve değerleri göreceli sayan sofistlerdir; Sokrates herkes için geçerli, kesin bilgiyi arar. TYT 2022/23
  7. Anaksimenes’in ruh öğretisi mitolojiye ya da iki ayrı töze değil, hava ile ruhun birliğine dayanır. TYT 2023/22
  8. Spinoza’nın geometrik yöntemi hakikatten vazgeçip yönteme odaklanmak değil, ahlakta da kesinliğe ulaşma çabasıdır. TYT 2023/23
  9. Platon’u doğa filozoflarından ayıran çokluğu savunması değil, gerçekliği duyuların ötesinde, idealarda aramasıdır. TYT 2024/23
  10. Etika’nın tezi gerçek bilgiye birçok yoldan ulaşılması değil, kesin bilginin doğru yönteme bağlı olmasıdır. TYT 2024/24
  11. Orta Çağ’ı İlk Çağ’dan ayıran çevre ya da bilgiye ihtiyaç değil, “Varlık nedir?” sorusuna yönelişidir. TYT 2025/24
  12. Nietzsche’nin hedefi bütün felsefe değil, Sokrates ve Platon’dan beri süren akılcı gelenektir. TYT 2025/25
  13. Anadolu’daki ilk filozoflar arkhe, değişim, bilginin imkânı ve varlığın mahiyetini tartıştı; özgür irade aralarında yok. TYT 2026/14
  14. Fenomenolojide özne ile nesne kopuk değildir; nesne bilinçten ayrı düşünülemez. TYT 2026/25

Kendini dene: doğru mu, yanlış mı?

Önce cevabını ver, sonra satıra dokunup kontrol et.Önce D ya da Y’yi işaretle; cevaplar sayfanın sonunda.

  1. 1.Thales’e göre arkhe sudur.

    Doğru! İlk filozof sayılır; Miletos.

  2. 2.Herakleitos’a göre değişim bir yanılsamadır.

    Yanlış! Bu Parmenides’in görüşü; Herakleitos’a göre her şey akar.

  3. 3.Demokritos’a göre evrenin ana maddesi atomlardır.

    Doğru! Bölünemez parçacıklar ve boşluk.

  4. 4.Sokrates bilginin göreceli olduğunu savunur.

    Yanlış! Görecelik sofistlerin; Sokrates herkes için geçerli bilgiyi arar.

  5. 5.Platon’a göre asıl varlık idealardır.

    Doğru! Duyular dünyası onların kopyasıdır.

  6. 6.Ockham tümellerin kendi başına var olduğunu savunur.

    Yanlış! Ockham nominalisttir: tümeller addır.

  7. 7.Skolastik felsefe dinin doğrularını akılla temellendirmeye çalışır.

    Doğru! En büyük temsilcisi Aquinalı Thomas.

  8. 8.Spinoza Etika’yı geometrik yöntemle yazmıştır.

    Doğru! Tanımlar, aksiyomlar, önermeler.

  9. 9.Kant’ın aydınlanma çağrısı “Aklını kullanma cesaretini göster!” sözüdür.

    Doğru! Latincesi: Sapere aude.

  10. 10.Pragmatizme göre bir düşüncenin değeri pratik sonucundadır.

    Doğru! James ve Dewey.

  11. 11.Fenomenoloji özne ile nesneyi birbirinden tamamen kopuk sayar.

    Yanlış! Nesne, ona yönelen bilinçle biçimlenir.

  12. 12.Nietzsche akılcı felsefe geleneğinin savunucusudur.

    Yanlış! Bu geleneğe başkaldırır; hayatı olumlamayı savunur.

Cevaplar

  1. D İlk filozof sayılır; Miletos.
  2. Y Bu Parmenides’in görüşü; Herakleitos’a göre her şey akar.
  3. D Bölünemez parçacıklar ve boşluk.
  4. Y Görecelik sofistlerin; Sokrates herkes için geçerli bilgiyi arar.
  5. D Duyular dünyası onların kopyasıdır.
  6. Y Ockham nominalisttir: tümeller addır.
  7. D En büyük temsilcisi Aquinalı Thomas.
  8. D Tanımlar, aksiyomlar, önermeler.
  9. D Latincesi: Sapere aude.
  10. D James ve Dewey.
  11. Y Nesne, ona yönelen bilinçle biçimlenir.
  12. Y Bu geleneğe başkaldırır; hayatı olumlamayı savunur.

Sıradaki üniteler

Kaynak: Test yapısı: ÖSYM 2026-YKS Kılavuzu, Tablo 1A. Sorular ve cevaplar: ÖSYM’nin yayımladığı 2018-2026 TYT soru kitapçıkları (Sosyal Bilimler testi).