İçeriğe geç

Geri sayım

DereceRehberim
Derece Rehberim

TYT Tarih · Ünite 3 / 7 · Osmanlı Tarihi

Osmanlı Klasik Çağ: TYT Hap Bilgi

ÖSYM TYT’de tarihin 3. sorusunu dokuz yılın dokuzunda Osmanlı’dan sordu; beşi kuruluş ve klasik çağdan: harita, Osman Gazi, Divanıhümayun, cülus fermanı ve vakıf.

Bu sorularda parça bir kurumu ya da belgeyi anlatıyor; doğru cevap kurumun işleyişinden, çeldirici ise o kuruma yakıştırılan ama parçada olmayan bir özellikten geliyor. Notlar kurumları tablolarla veriyor.

PDF olarak indirYazdırmaya hazır, A4

Bu ünitede

  • 5 çıkmış soru (2018-2026)
  • bu bloktan yılda ~1 soru
  • 5 ÖSYM tuzağı

ÖSYM bu üniteden ne sordu?

5 sorunun 2’si tek konudan geldi: Beylikten devlete.

  • Beylikten devlete2 soru

    • 2018/3 1340’ların haritası
    • 2022/3 Osman Gazi ve Oğuz boyları

  • Saltanat ve merkez teşkilatı2 soru

    • 2019/3 Divanıhümayunun görevleri
    • 2021/3 Cülus fermanı

  • Toplum ve vakıf1 soru

    • 2026/3 Vakıf ve vakfiye

Sorular ÖSYM’nin yayımladığı 2018-2026 TYT soru kitapçıklarından (Sosyal Bilimler testi). Soruların metni ÖSYM’nin telifinde olduğu için burada yok; notlarda TYT 2025/4 gibi bir damgayla, sorulduğu yıl ve numarasıyla işaretli. Numarayla soruyu kitapçıkta bulabilirsiniz.

Beylikten Devlete (1299-1453)

Kuruluş zaman çizelgesi

  1. 1243Kösedağ: Selçuklu otoritesi zayıfladı, uçlarda Türkmen beylikleri doğdu. TYT 2022/3
  2. 1302Koyunhisar (Bafeus): Bizans’a karşı ilk büyük zafer.
  3. 1326Orhan Bey Bursa’yı aldı, başkent yaptı.
  4. 1353Çimpe Kalesi: Rumeli’ye geçiş. TYT 2018/3
  5. 1360’larEdirne alındı ve başkent oldu.
  6. 1389-1396I. Kosova ve Niğbolu: Balkanlarda kalıcılık.
  7. 1402Ankara Savaşı’nda Timur’a yenilgi; Fetret Devri (1402-1413).
  8. 1444-1448Varna ve II. Kosova: Haçlı ittifakları dağıtıldı.
  9. 1453İstanbul’un fethi: Orta Çağ kapandı, imparatorluk dönemi başladı.

Uç beyliğinden devlete

  • Osman Gazi bir boy beyiydi. Moğol istilasından kaçan Oğuz boyları Anadolu’ya dağıldı; Ertuğrul Gazi’ye bağlı boylar Selçuklularca Bizans sınırındaki Söğüt ve Domaniç’e yerleştirildi. Parçadan Moğol istilasının düzeni bozduğu, büyük göçler, Oğuzların Türkleşmedeki rolü ve kuzeybatıda kuruluş çıkar. TYT 2022/3
  • Moğollar Anadolu’yu vergiye bağladı ama uçlarda kalıcı egemenlik kurmadı; uçlar Türkmen beyliklerinin elindeydi.
  • 1340’larda Osmanlı toprakları Bizans’la sınırdaydı, Anadolu’da beylikler sürüyordu, Selanik ve kuzey Ege adaları Bizans’taydı. Rumeli’ye geçiş 1353’te: haritanın tarihinden sonraki gelişme “söylenemez”. TYT 2018/3

Hızlı büyümenin araçları

PolitikaAçıklama
Gaza ve uç konumuBizans sınırındaki beylik, gaza ülküsüyle Türkmen savaşçılarını çekti
İskânAnadolu’dan getirilen Türkmenler Rumeli’ye yerleştirildi; fethedilen yer kalıcı oldu
İstimaletYerli halka hoşgörü ve hafif vergi; gayrimüslimler kazanıldı
DevşirmeHristiyan çocuklar yetiştirilip Kapıkulu ordusuna ve yönetime alındı
Ahi ve dervişlerŞehirde ahiler, kırda dervişler kuruluşa toplumsal destek verdi

Dünya Gücü Osmanlı (1453-1595)

Zirve yılları

  1. 1514Çaldıran: Safeviler yenildi, Doğu Anadolu güvenceye alındı.
  2. 1516-1517Mercidabık ve Ridaniye: Memlükler yıkıldı, halifelik Osmanlılara geçti.
  3. 1526Mohaç: Macaristan Osmanlı etkisine girdi.
  4. 1529I. Viyana Kuşatması.
  5. 1538Preveze: Akdeniz’de deniz üstünlüğü.
  6. 1555Amasya Antlaşması: Safevilerle ilk resmî antlaşma.
  7. 1571Kıbrıs alındı; İnebahtı’da donanma yenildi.

İstanbul’un fethinin sonuçları

  • Bizans sona erdi; Anadolu ile Rumeli toprakları birleşti, Boğazlar Osmanlı denetimine geçti.
  • Osmanlı imparatorluğa dönüştü; Fatih kendini Roma’nın varisi saydı (Kayser-i Rum).
  • Feodal kalelerin topla yıkılabildiği görüldü; Orta Çağ’ın kapanışı sayılır.

Saltanat ve Merkez Teşkilatı

Saltanat ve meşruiyet

  • Padişahın yetkisinin Allah’tan geldiğine inanılırdı: ilahi kaynaklı, mutlak bir egemenlik. Tahta çıkışa cülus, bağlılık sözüne biat denirdi.
  • Cülus fermanında “Allah’ın yardımıyla saltanat benim oldu”, “vezirler ve ulemanın ittifakıyla”, “hutbe okundu, sikke kesildi”, “halka bildirilsin” ifadeleri vardı: ilahi kaynaklı egemenlik, ulemanın onayı, egemenlik sembolleri ve halkın bilgilendirilmesi çıkar. Aristokratik yönetim (soyluların paylaştığı iktidar) çıkmaz. TYT 2021/3
  • Veraset değişti: önce ülke hanedanın ortak malıydı; I. Murat ile “ülke padişah ve oğullarınındır”, Fatih’le kardeş katli kanunlaştı, 1617’den sonra hanedanın en yaşlı üyesi (ekber ve erşed) tahta geçti.

Divanıhümayun

Kim ya da neGörevi
Divanın işleriDevlet işleri, savaş ve barış kararı, önemli davalar, halkın şikâyetleri, elçilerin kabulü TYT 2019/3
VeziriazamPadişahın mutlak vekili; padişah katılmayınca divana başkanlık eder
KazaskerAdalet ve eğitim işleri; kadı ve müderris atamaları
DefterdarMaliye: gelir ve gider, bütçe
NişancıTuğra çekme, yazışma, tapu ve tahrir defterleri
Kaptan-ı deryaDonanmanın başı; vezir rütbesindeyse divana katılır

Divanda olmayan

  • Veliahdın belirlenmesi divanın görevi değildi; taht hanedanın ve veraset geleneğinin meselesiydi. TYT 2019/3
  • Şeyhülislam divanın üyesi değildi; fetvalarıyla kararların dine uygunluğunu onaylardı.
  • Saray: Enderun (devlet adamı yetiştiren saray okulu), Birun (dış hizmetler), Harem.

Klasik Çağda Toplum, Toprak ve Vakıf

Toplum düzeni

KesimÖzelliği
Yönetenler (askerî)Seyfiye (asker), ilmiye (ulema), kalemiye (bürokrasi); vergi vermez
Yönetilenler (reaya)Köylü, şehirli ve konar-göçer; vergi verir
Millet sistemiToplum dine göre gruplanır: Müslüman, Rum, Ermeni, Yahudi; her grubun kendi dinî lideri
Lonca ve narhEsnaf loncalarda örgütlenir; devlet fiyatı (narh) belirler

Tımar sistemi

  • Toprağın mülkiyeti devletindir (mîrî arazi). Sipahi bir bölgenin vergisini alır, karşılığında atlı asker (cebelü) besler.
  • Köylü toprağı işler, satamaz ve terk edemez; üretim süreklidir, hazineye yük olmadan büyük bir ordu beslenir.
  • Has (en büyük), zeamet ve tımar gelirlerine göre dirlik büyüklükleri.

Vakıf

  • Vakıf kuran kişi kadı huzurunda vakfiye düzenler: hangi malın vakfedildiği, nasıl işletileceği, gelirin hangi hayır işine gideceği önceden yazılır; yönetimi kendisi ya da mütevelli üstlenir. Vakıf kurucunun ölümüyle bitmez, vakfiyesine göre sürer. TYT 2026/3
  • Vakıflar cami, medrese, imaret, köprü, çeşme ve kervansarayı devlet bütçesinden bağımsız gelirle yaşattı; külliyelerle şehirlerin büyümesinde rol oynadı.
  • Gelir kira, dükkân ve tarla gibi taşınmazların işletilmesinden gelir: vakıf ticari faaliyetle de gelir sağlar.

ÖSYM’nin Kalıbı

ÖSYM’nin beş sorusu

SoruKilit nokta
1340’ların haritasıRumeli’ye geçiş 1353’te; haritanın tarihinde söylenemez. TYT 2018/3
Divanıhümayunun görevi değilVeliahdın belirlenmesi. TYT 2019/3
Cülus fermanıİlahi kaynaklı, mutlak saltanat; aristokratik yönetim söylenemez. TYT 2021/3
Osman Gazi ve boylarMoğollar uçlarda kalıcı egemenlik kurmadı. TYT 2022/3
VakıfKurucunun ölümüyle bitmez; vakfiye sürekliliği güvenceye alır. TYT 2026/3

ÖSYM tuzakları: tek sayfada

Her çıkmış sorunun bir tuzağı var. Sınavdan önceki son tekrar için bu liste yeter.

  1. Osmanlılar Rumeli’ye 1353’te geçti; 1340’ların haritasından bu çıkmaz. TYT 2018/3
  2. Veliahdın belirlenmesi Divanıhümayunun görevi değildi. TYT 2019/3
  3. Cülus fermanı aristokratik değil, ilahi kaynaklı ve mutlak bir saltanatı anlatır. TYT 2021/3
  4. Moğollar Anadolu’nun uç bölgelerinde kalıcı egemenlik kurmadı. TYT 2022/3
  5. Vakıf kurucusunun ölümüyle sona ermez; vakfiyesine göre sürer. TYT 2026/3

Kendini dene: doğru mu, yanlış mı?

Önce cevabını ver, sonra satıra dokunup kontrol et.Önce D ya da Y’yi işaretle; cevaplar sayfanın sonunda.

  1. 1.Osmanlılar Rumeli’ye Çimpe Kalesi’yle geçti.

    Doğru! 1353, Orhan Bey dönemi.

  2. 2.Divanıhümayun veliahdı belirlerdi.

    Yanlış! Veraset divanın görevi değildi.

  3. 3.Kazasker adalet ve eğitim işlerine bakardı.

    Doğru! Kadı ve müderris atamaları da kazaskerindi.

  4. 4.Defterdar tuğra çekerdi.

    Yanlış! Tuğrayı nişancı çekerdi; defterdar maliyeden sorumluydu.

  5. 5.Ankara Savaşı’ndan sonra Fetret Devri yaşandı.

    Doğru! 1402-1413 arası taht kavgası.

  6. 6.İstimalet politikası yerli halkı hoşgörüyle kazanmayı amaçlar.

    Doğru! Hafif vergi ve din serbestliği fetihleri kalıcı kıldı.

  7. 7.Vakıflar kurucusunun ölümüyle kapanırdı.

    Yanlış! Vakıf vakfiyesine göre süreklidir.

  8. 8.Tımar sisteminde toprağın sahibi sipahidir.

    Yanlış! Toprak devletindir; sipahi vergisini alır.

  9. 9.Halifelik Yavuz Sultan Selim döneminde Osmanlılara geçti.

    Doğru! Mısır seferiyle, 1517.

  10. 10.Millet sistemi toplumu etnik kökene göre ayırırdı.

    Yanlış! Ölçüt dindi: Müslüman, Rum, Ermeni, Yahudi.

Cevaplar

  1. D 1353, Orhan Bey dönemi.
  2. Y Veraset divanın görevi değildi.
  3. D Kadı ve müderris atamaları da kazaskerindi.
  4. Y Tuğrayı nişancı çekerdi; defterdar maliyeden sorumluydu.
  5. D 1402-1413 arası taht kavgası.
  6. D Hafif vergi ve din serbestliği fetihleri kalıcı kıldı.
  7. Y Vakıf vakfiyesine göre süreklidir.
  8. Y Toprak devletindir; sipahi vergisini alır.
  9. D Mısır seferiyle, 1517.
  10. Y Ölçüt dindi: Müslüman, Rum, Ermeni, Yahudi.

Sıradaki üniteler

Kaynak: Test yapısı: ÖSYM 2026-YKS Kılavuzu, Tablo 1A. Sorular ve cevaplar: ÖSYM’nin yayımladığı 2018-2026 TYT soru kitapçıkları (Sosyal Bilimler testi).