TYT Türkçe · Ünite 12 / 12 · Dil Bilgisi, Yazım ve Noktalama
Fiilimsiler ve Ögeler: TYT Hap Bilgi
ÖSYM 2018-2026 arasında bu üniteden 18 soru sordu: on ikisi cümlenin ögeleri, beşi fiilimsiler, biri cümle türü. Öge sorularının yedisi dizilişi soruyor: “Bu cümledeki ögelerin doğru sıralanışı hangisidir?”
Notlar fiilimsilerle başlıyor, çünkü uzun öge öbeklerinin çoğu bir fiilimsiyle kurulur. Fiilde çatı ve anlatım bozuklukları 2018-2026 TYT’lerinde sorulmadı ama ögeleri sağlam bilmeyi gerektiriyor; sonda kısa notlar hâlinde.
PDF olarak indirYazdırmaya hazır, A4
Bu ünitede
- 18 çıkmış soru (2018-2026)
- bu bloktan yılda ~8 soru
- 18 ÖSYM tuzağı
ÖSYM bu üniteden ne sordu?
18 sorunun 12’si tek konudan geldi: Cümlenin ögeleri.
Cümlenin ögeleri12 soru
- 2018/9 Soru cümlesinde öge dizilişi
- 2018/12 Öznesi isim-fiil grubu
- 2018/16 Nesnesi sadece isim tamlaması
- 2019/10 Yer tamlayıcısında olmayan birim
- 2019/11 Uzun özneli cümlenin dizilişi
- 2020/8 Zarf tümleciyle başlayan diziliş
- 2021/10 Öznenin ve yüklemin yapısı
- 2022/10 Cümleyi istenen dizilişle tamamlama
- 2023/8 Yer tamlayıcısının yapısı
- 2024/8 Devrik cümlenin dizilişi
- 2025/8 Aynı öge dizilişi
- 2026/10 Sadece yüklemden oluşan cümle
Fiilimsiler5 soru
- 2018/13 Fiilimsi olmayan iki cümle
- 2019/14 “Üzerinde” edat değil
- 2023/9 Mercan resifleri: üç fiilimsi
- 2025/9 Sıfat-fiil olmayan cümle
- 2026/9 Raf ömrü: üç fiilimsi
Cümle türleri1 soru
- 2024/9 Yüklemi isim olan cümle
Sorular ÖSYM’nin yayımladığı 2018-2026 TYT soru kitapçıklarından (Türkçe testi). Soruların metni ÖSYM’nin telifinde olduğu için burada yok; notlarda TYT 2025/4 gibi bir damgayla, sorulduğu yıl ve numarasıyla işaretli. Numarayla soruyu kitapçıkta bulabilirsiniz.
Fiilimsiler
Üç fiilimsi ve ekleri
| Fiilimsi | Ekler ve örnek |
|---|---|
| İsim-fiil | -ma, -ış, -mak: okuma isteği, gülüşü güzel, gitmek zor TYT 2019/10 |
| Sıfat-fiil | -an, -ası, -mez, -ar, -dık, -acak, -mış: koşan çocuk, görülesi yer, bitmez yol, okunacak kitap TYT 2025/9 |
| Zarf-fiil | -ıp, -arak, -ınca, -ken, -madan, -dıkça, -dığında, -a … -a: gülerek, gelince, okurken, düşe kalka TYT 2023/9 |
Fiilimsiyi tanımak
- Fiilimsi fiilden türer ama çekimli fiil değildir: kişi ve zaman bildirmez. “Kırılmış vazo” sıfat-fiil, “Vazo kırılmış.” çekimli fiil.
- “-ma” iki türlüdür: isim-fiil eki (okuma isteği) ya da olumsuzluk eki (Okuma!). Arkasına bir “-ma” daha gelebiliyorsa isim-fiildir: okumama.
- Kalıcı isim olmuş sözcükler fiilimsi sayılmaz: dondurma, çakmak, dolma. “-ım, -gı, -ıcı, -ü” ekleri de fiilimsi eki değildir: doğum, sevgi, verici, gömülü. TYT 2018/13
- “-ış” de isim-fiil ekidir: ÖSYM “yaşayışlarındaki” sözcüğünü isim-fiil saydı. TYT 2019/10
- “Olarak” zarf-fiildir: sonuç olarak, doğal olarak. TYT 2026/9
- Fiilimsi yan cümle kurar; ona bağlı sözler temel cümlenin ayrı ögesi olmaz: “Sabah parkta koşan adam selam verdi.” cümlesinde özne “sabah parkta koşan adam”dır.
Cümlede fiilimsi aramak
- Fiil kökünü bul ve ekine bak: kişi ve zaman bildiriyorsa çekimli fiil, bildirmiyorsa fiilimsi.
- Görevine bak: ismi niteliyorsa sıfat-fiil (koşan adam), ismin yerini tutuyorsa isim-fiil (koşmak güzel), fiili niteliyorsa zarf-fiil (koşarak geldi).
- Üç fiilimsi birlikte isteniyorsa her cümlede üç türü ayrı ayrı işaretle.
ÖSYM üç fiilimsiyi birlikte taşıyan cümleyi iki kez sordu; öbür cümlelerde çoğunlukla zarf-fiil eksikti. TYT 2023/9 · 2026/9
ÖSYM’nin öbür fiilimsi soruları
| Soru | Çözüm |
|---|---|
| Fiilimsi olmayan iki cümle | “Doğum, ölüm” ve “gömülü” fiilden türemiş ama fiilimsi değil; o iki cümlede fiilimsi yoktu. TYT 2018/13 |
| Hangisi yanlış? | “Diskler üzerinde” sözündeki “üzerinde” edat değil, yer bildiren isim; “edat var” yargısı yanlıştı. TYT 2019/14 |
| Sıfat-fiil olmayan cümle | “Tamamlandığında” zarf-fiil; o cümlede ismi niteleyen fiilimsi yoktu. TYT 2025/9 |
Cümlenin Ögeleri
Ögeleri bulma sırası
- Önce yüklemi bul: çekimli fiil ya da ek fiil almış söz.
- Özneyi sor: “Kim, ne + yüklem?” Uzun bir isim-fiil grubu da özne olabilir: “Her gün kitap okumak insanı geliştirir.” TYT 2018/12
- Özneyle birlikte nesneyi sor: “Neyi, kimi, ne?” Ek almamışsa belirtisiz, “-ı” almışsa belirtili nesne.
- Yer tamlayıcısı “-a, -da, -dan” almıştır ve “nereye, nerede, nereden, kime, kimde, kimden?” sorusuna cevap verir.
- Zarf tümleci “nasıl, ne zaman, niçin, ne kadar?” sorularının cevabıdır; sebep bildiren zarf-fiil öbeği de zarf tümlecidir.
Fiilimsiye bağlı sözler ayrı öge sayılmaz; öbek bütün olarak tek bir ögedir.
ÖSYM’nin öge dizilişleri
| Cümlenin yapısı | Doğru diziliş |
|---|---|
| Uzun özne, dönüşlülük zamiri nesne | Özne - belirtili nesne - zarf tümleci - yüklem TYT 2018/9 |
| Uzun özne ve kısa bir “-a” öbeği | Özne - yer tamlayıcısı - belirtili nesne - yüklem TYT 2019/11 |
| Sebep bildiren uzun öbekle başlayan cümle | Zarf tümleci - özne - zarf tümleci - yer tamlayıcısı - yüklem TYT 2020/8 |
| Cümleyi istenen dizilişle tamamlamak | Özne - zarf tümleci - belirtisiz nesne - yüklem: “-e göre” öbeği zarf tümleci, ek almamış nesne belirtisiz TYT 2022/10 |
| Nesnesi yüklemden sonra gelen devrik cümle | Özne - yer tamlayıcısı - yüklem - belirtili nesne TYT 2024/8 |
| Aynı dizilişi bulmak | Özne - zarf tümleci - yüklem; aynı dizilişteki şıkta zarf tümleci “-la” ekli bir öbekti TYT 2025/8 |
| Sadece yüklemden oluşan cümle | Cümlenin bütünü ek fiil almış uzun bir isim öbeği; özne de öbür ögeler de yok TYT 2026/10 |
Ögenin yapısını soran sorular
- Nesne “sadece isim tamlaması” olarak isteniyorsa içinde sıfat tamlaması bulunmamalı: “Kuşların sesini duydum.” TYT 2018/16
- Özne de yüklem de sıfat tamlaması olabilir: “bir arı tarafından sokulan çocuk” sıfat tamlamasıdır, belirtisiz isim tamlaması değil. TYT 2021/10
- Yer tamlayıcısı uzun bir öbek olabilir; içinde sıfat-fiil, bağlaç, isim tamlaması bulunur. ÖSYM iki kez yer tamlayıcısında edat olup olmadığını sordu; ikisinde de yoktu. “Yağmurdan sonra” gibi edatlı öbek zaman bildirir, zarf tümlecidir. TYT 2019/10 · 2023/8
Özne ve nesne incelikleri
- Sözde özne: edilgen fiilli cümlede işten etkilenen özne olur: “Kapı açıldı.” Sözde özneli cümlede nesne olmaz.
- Geçişsiz fiilden edilgen yapılmış cümlede özne yoktur: “Burada oturulmaz.”
- İsim cümlesinde ve geçişsiz fiilli cümlede nesne bulunmaz.
- Zaman ya da durum bildiren “-a, -da, -dan” ekli söz yer tamlayıcısı değil zarf tümlecidir: “Akşama gelirim.” “Birden döndü.”
- Edat tümleci: “ile, için, gibi” öbekleri; çoğu dil bilgisi kitabı onu zarf tümleci içinde sayar.
- Cümle dışı unsur: bağlaç, ünlem ve hitap cümlenin ögesi sayılmaz.
Cümle Türleri
Dört ölçüt
| Ölçüt | Türler |
|---|---|
| Yüklemin türüne göre | Fiil cümlesi: yüklem çekimli fiil. İsim cümlesi: yüklem ek fiil almış isim ya da fiilimsi. TYT 2024/9 |
| Yüklemin yerine göre | Kurallı: yüklem sonda. Devrik: yüklem başta ya da ortada. Eksiltili: yüklem yok, sonu üç nokta. |
| Anlamına göre | Olumlu, olumsuz, soru, ünlem. Olumluluk eylemin gerçekleşmesine bakar, sözcüğün çağrışımına değil. |
| Yapısına göre | Basit: tek yargı. Birleşik: fiilimsili ya da iç içe yan cümleli. Sıralı: virgül ya da noktalı virgülle bağlanan cümleler. Bağlı: bağlaçla bağlanan cümleler. |
Cümle türünde dikkat
- İsim cümlesinde ek fiil düşebilir: “Bu kafe şehrin en güzel durağı.” cümlesinde “-dır” yazılmamış ama yüklem isim. ÖSYM’nin sorusunda öbür dört cümlenin yüklemi çekimli fiildi. TYT 2024/9
- Fiilimsi ek fiil alarak yüklem olursa cümle isim cümlesidir: “Amacım kazanmaktı.”
- “Sözde soru” cevap beklemez: “Kim istemez mutlu olmayı?”
- Bir cümlede kaç çekimli fiil, fiilimsi ve ek fiil almış isim varsa o kadar yargı vardır.
- Sıralı cümlelerde ortak olmayan bir ögeyi ortakmış gibi kullanmak anlatım bozukluğudur.
Fiilde Çatı
Özneye göre çatı
| Çatı | Tanıma işareti |
|---|---|
| Etken | Özne işi yapandır: “Ali kapıyı açtı.” |
| Edilgen | -l, -n eki; özne sözde: “Kapı açıldı.” |
| Dönüşlü | -l, -n eki; işi yapan da etkilenen de özne: “Çocuk giyindi.” |
| İşteş | -ş eki; iş karşılıklı ya da birlikte yapılır: “Dostlar mektuplaştı.” |
Nesneye göre çatı
| Çatı | Tanıma işareti |
|---|---|
| Geçişli | Nesne alabilir; başına “onu” gelebilir: oku- (onu okudu) |
| Geçişsiz | Nesne alamaz: uyu-, gül-, otur- |
| Oldurgan | Geçişsiz fiil -t, -r, -dır ile geçişli olur: uyu- → uyut- |
| Ettirgen | Geçişli fiil yeniden ek alır, iş başkasına yaptırılır: oku- → okut- |
Çatıda dikkat
- Edilgen ile dönüşlü aynı eki alır; özne gerçekse dönüşlü, sözde ise edilgen.
- Çatı fiile özgüdür; yüklemi isim olan cümlede çatı aranmaz.
- Geçişlilik fiilin özelliğidir: “Dün çok okudum.” cümlesinde nesne yok ama “okumak” geçişlidir.
Anlatım Bozuklukları
Anlama dayalı bozukluklar
| Bozukluk | Örnek ve düzeltme |
|---|---|
| Gereksiz sözcük | “Geri iade etti.” İade zaten geri vermektir: “İade etti.” |
| Anlamca çelişen sözler | “Kesinlikle gelebilirim.” Kesinlik ile olasılık bir arada olmaz. |
| Yanlış anlamda sözcük | “Fiyatlar ucuzladı.” Ucuzlayan maldır, fiyat ise düşer. |
| Yanlış yerde sözcük | “Bu kitabı bir haftada sadece okudum.” Doğrusu: “sadece bir haftada”. |
Yapıya dayalı bozukluklar
| Bozukluk | Örnek ve düzeltme |
|---|---|
| Kişi uyumu | “Ben de sen de bu işi yapacaksınız.” Ben + sen = biz: yapacağız. |
| Tekillik ve çoğulluk | “Yapraklar sarardılar.” İnsan dışı çoğul özneyle yüklem tekil: sarardı. |
| Olumluluk ve olumsuzluk | “Ne aradı ne de sormadı.” “Ne … ne” olumsuzluk taşır: ne aradı ne sordu. |
| Öge eksikliği | “Bu konuyu araştırdı ve önem verdi.” Yer tamlayıcısı eksik: bu konuya önem verdi. |
| Tamlama yanlışı | “Ülkemiz ve dünyanın sorunları” yanlış; tamlayan eki eksik: ülkemizin ve dünyanın sorunları. |
| Ek fiil eksikliği | “Çok yorgun ve dinlenmek istedi.” Doğrusu: “Çok yorgundu ve dinlenmek istedi.” |
| Çatı uyumsuzluğu | “Kitap okundu ve rafa kaldırdı.” Edilgen ile etken aynı özneyi paylaşamaz: kaldırıldı. |
| Bağlaç yanlışı | “Çok çalıştı ama sınavı kazandı.” “Ama” karşıtlık ister; burada “ve” gerekir. |
| Gereksiz ek | “Dünkü yapılan toplantı” yanlış; doğrusu “dün yapılan toplantı”. |
Soru gelirse
- ÖSYM 2018-2026 TYT’lerinde anlatım bozukluğu sorusu sormadı. Konu ögeleri, ekleri ve çatıyı birlikte sınar.
- Önce yüklemi ve özneyi bul, sonra her ögenin yüklemle uyuşup uyuşmadığına bak; ortak sanılan ögeyi her yükleme ayrı ayrı bağla.
ÖSYM tuzakları: tek sayfada
ÖSYM’nin bu ünitedeki sorularda kurduğu tuzaklar. Sınavdan önceki son tekrar için bu liste yeter.
- Dönüşlülük zamiri “kendini” belirtili nesnedir. TYT 2018/9
- Özne uzun bir isim-fiil grubu olabilir; “-mak” ile biten öbek bütünüyle öznedir. TYT 2018/12
- “Doğum, ölüm, gömülü” fiilden türemiştir ama fiilimsi değildir. TYT 2018/13
- Nesne sıfat tamlaması da olabilir; “sadece isim tamlaması” isteniyorsa içinde sıfat olmamalı. TYT 2018/16
- “-ış” de isim-fiil ekidir; ÖSYM “yaşayış”ı isim-fiil saydı. TYT 2019/10
- “İnsana” gibi “-a” almış kısa söz de yer tamlayıcısıdır; uzun nesneyle karıştırma. TYT 2019/11
- “Diskler üzerinde” sözündeki “üzerinde” edat değil isimdir. TYT 2019/14
- Sebep bildiren “-dığından” öbeği ne kadar uzun olursa olsun zarf tümlecidir. TYT 2020/8
- “Isırılan karakter” sıfat tamlamasıdır, belirtisiz isim tamlaması değil. TYT 2021/10
- “-e göre” öbeği zarf tümlecidir; ek almamış nesne belirtisizdir. TYT 2022/10
- “Yağmurdan sonra” edatlı bir zaman öbeğidir, yer tamlayıcısı değil. TYT 2023/8
- Üç fiilimsi birlikte aranırken en çok zarf-fiil eksik çıkar; önce onu ara. TYT 2023/9
- Devrik cümlede nesne yüklemden sonra gelebilir; diziliş yazılırken yeri korunur. TYT 2024/8
- Ek fiili düşmüş isim cümlesi de isim cümlesidir: “-dır” yazılmasa da yüklem isimdir. TYT 2024/9
- Aynı dizilişi ararken zarf tümleci ile yer tamlayıcısını karıştırma: “-la” öbeği zarf tümleci, “-a” öbeği yer tamlayıcısı. TYT 2025/8
- “Tamamlandığında” zarf-fiildir; sıfat-fiil sanma. TYT 2025/9
- “Olarak” zarf-fiildir: doğal olarak. TYT 2026/9
- Bütün cümle ek fiil almış tek bir isim öbeğiyse cümlenin sadece yüklemi vardır. TYT 2026/10
Kendini dene: doğru mu, yanlış mı?
Önce cevabını ver, sonra satıra dokunup kontrol et.Önce D ya da Y’yi işaretle; cevaplar sayfanın sonunda.
1.“Kırılmış vazo” sözünde “kırılmış” sıfat-fiildir.
Doğru! İsmi niteliyor, kişi ve zaman bildirmiyor.
2.“Vazo kırılmış.” cümlesinde “kırılmış” sıfat-fiildir.
Yanlış! Kişi ve zaman bildirdiği için çekimli fiil.
3.“Dondurma” isim-fiildir.
Yanlış! Kalıcı isim olmuş; fiilimsi sayılmaz.
4.“Gülerek” zarf-fiildir.
Doğru! “-arak” eki fiili durum yönünden niteler.
5.Sözde özneli cümlede nesne bulunmaz.
Doğru! Edilgen fiil nesne almaz: “Kapı açıldı.”
6.İsim cümlesinde nesne bulunabilir.
Yanlış! Nesne fiil cümlesinde olur.
7.“Akşama gelirim.” cümlesinde “akşama” yer tamlayıcısıdır.
Yanlış! Zaman bildirir: zarf tümleci.
8.“Ne aradı ne de sormadı.” cümlesinde anlatım bozukluğu vardır.
Doğru! “Ne … ne” olumsuzluk taşır: “Ne aradı ne sordu.”
9.Edilgen ve dönüşlü fiiller aynı eklerle yapılabilir.
Doğru! -l, -n: “açıldı” edilgen, “giyindi” dönüşlü.
10.Bağlaçlar cümlenin ögesidir.
Yanlış! Bağlaç cümle dışı unsurdur.
11.“Uyutmak” ettirgen bir fiildir.
Yanlış! Geçişsiz “uyu-” geçişli olmuş: oldurgan.
Cevaplar
- D İsmi niteliyor, kişi ve zaman bildirmiyor.
- Y Kişi ve zaman bildirdiği için çekimli fiil.
- Y Kalıcı isim olmuş; fiilimsi sayılmaz.
- D “-arak” eki fiili durum yönünden niteler.
- D Edilgen fiil nesne almaz: “Kapı açıldı.”
- Y Nesne fiil cümlesinde olur.
- Y Zaman bildirir: zarf tümleci.
- D “Ne … ne” olumsuzluk taşır: “Ne aradı ne sordu.”
- D -l, -n: “açıldı” edilgen, “giyindi” dönüşlü.
- Y Bağlaç cümle dışı unsurdur.
- Y Geçişsiz “uyu-” geçişli olmuş: oldurgan.
Sıradaki üniteler
Kaynak: Test yapısı: ÖSYM 2026-YKS Kılavuzu, Tablo 1A. Sorular ve cevaplar: ÖSYM’nin yayımladığı 2018-2026 TYT soru kitapçıkları (Türkçe testi).