KPSS Coğrafya · Ünite 4 / 8 · Türkiye’nin Beşerî Özellikleri
Türkiye’de Nüfus ve Yerleşme: KPSS Hap Bilgi
Nüfus ve yerleşme KPSS coğrafyasının beşerî bloğu: ÖSYM her sınavda buradan 2-3 soru soruyor, 2014-2024 arasında toplam 31 soru.
Soruların 10’u nüfusun gelişimi ve politikalardan (1965 kanunu, artış hızı, ortanca yaş), 10’u kır ve kent yerleşmelerinden (yayla, geçici yerleşme, kentlerin doğuşu), 8’i göç ve kentleşmeden. ÖSYM’nin sorduğu her bilginin yanında sorulduğu yıl yazıyor.
PDF olarak indirYazdırmaya hazır, A4
Bu ünitede
- 31 çıkmış soru (2014-2024)
- bu bloktan yılda ~3 soru
- 31 ÖSYM tuzağı
ÖSYM bu üniteden ne sordu?
31 sorunun 10’u tek konudan geldi: Nüfusun gelişimi ve nüfus politikaları.
Nüfusun gelişimi ve nüfus politikaları10 soru
- 2015 1927-2014 nüfus gelişiminin özellikleri
- 2016 1960’tan bugüne nüfus artışı
- 2018 557 sayılı Nüfus Planlaması Kanunu dönemi
- 2019 Artış hızının binde 28’den 13’e inmesi
- 2020 1940-1945’te artış hızının en düşük olması
- 2021 1927’den beri sürekli artışın nedenleri
- 2022 (iptal) 1985 sonrası artış hızının düşmesi
- 2022 1965 kanununun hedefi olmayan
- 2023 Nüfus yoğunluğunun 18’den 111’e çıkması
- 2023 Ortanca yaşın 21’den 33,5’e çıkması
Kır ve kent yerleşmeleri10 soru
- 2015 Geçici kır yerleşmesi olmayan
- 2017 Yaylacılığın az geliştiği yöre
- 2017 Demir-çelikle büyüyen kent
- 2018 Sayfiye yaylalarının çok olduğu yöre
- 2020 Karadeniz’de dağınık yerleşmenin nedenleri
- 2021 Dağınık dokulu kır yerleşmesinin nedenleri
- 2022 (iptal) Yayla göçünün az olduğu il
- 2022 (iptal) Ulaşım güzergâhıyla gelişmeyen kent
- 2022 Madencilikle kente dönüşen yerleşme
- 2024 Volkanik taşla yapılan geleneksel mesken
Göç ve kentleşme8 soru
- 2014 İç göçlerin yönü
- 2016 1950 sonrası kentleşmede az etkili olan
- 2016 Kentsel dönüşümün zorunlu hâle gelmesi
- 2018 Kırdan kente göçte etkili olmayan
- 2019 Göç alan kentlerin sorunu olmayan
- 2020 Haritada göç veren alanlar
- 2021 Kırdan kente göçün sonuçları
- 2022 İstanbul’un en çok göç almasının nedeni
Nüfusun dağılışı3 soru
- 2014 Dağlık ama seyrek nüfuslu olmayan yöre
- 2017 Nüfus özellikleriyle ilgili doğru ifade
- 2024 Nüfusun coğrafi dağılışı: doğru ifadeler
Yıllar 2014-2024 KPSS Genel Kültür testlerinden; “2022 (iptal)” ÖSYM’nin iptal edip yenilediği 2022 oturumu. Soruların metni ÖSYM’nin telifinde olduğu için burada yok; sorulan bilgi notlarda KPSS 2019 gibi bir damgayla, sorulduğu yılla işaretli.
Nüfusun Gelişimi ve Nüfus Politikaları
Kilit tarihler
- 1927İlk nüfus sayımı: 13,6 milyon; km²’ye 18 kişi. KPSS 2023
- 1935Ortanca yaş 21: çok genç bir nüfus. KPSS 2023
- 1940-1945Artış hızının en düşük olduğu dönem: II. Dünya Savaşı seferberliği, erkekler askerde. KPSS 2020
- 1950 sonrasıTarımda makineleşme ve kara yolları: kırdan kente göç hızlandı. KPSS 2016
- 1960Yıllık artış hızı binde 28, en yüksek dönemler. KPSS 2019
- 1965557 sayılı Nüfus Planlaması Kanunu: “istediği sayıda, istediği zaman çocuk”. KPSS 2018
- 1985 sonrasıArtış hızı belirgin biçimde düştü: eğitim düzeyi yükseldi. KPSS 2022 (iptal)
- 2014Artış hızı binde 13. KPSS 2019
- 2022km²’ye 111 kişi; ortanca yaş 33,5. KPSS 2023
Nüfus politikaları dönem dönem
- 1923-1965: savaşlarda azalan nüfusu artırmak; çok çocuk desteklendi.
- 1965-1980: 557 sayılı kanunla planlı nüfus: artışı desteklemekten vazgeçildi, “istediği sayıda, istediği zaman çocuk” anlayışı geldi. KPSS 2018
- 1980 sonrası: artış hızını düşürmek; aile planlaması yaygınlaştı.
- 2000’ler: doğurganlık düştü, nüfus yaşlanıyor; artış yeniden destekleniyor.
1965 kanununun hedefleri
- Kontrollü ve planlı nüfus artışı, bebek ve çocuk ölümlerini önlemek, anne ve çocuk sağlığı, nüfus ile ekonomik kalkınma arasında denge. KPSS 2022
- Kırsalda nüfus artışını desteklemek hedeflerden biri değildi. KPSS 2022
ÖSYM’nin sorduğu sebep-sonuçlar
- 1927’den beri sürekli artış: doğurganlığın yüksek olması ve genç nüfusun fazlalığı. Eğitime yatırım ve şehirli nüfusun artması bu sürekliliği açıklamaz. KPSS 2021
- Artış hızı binde 28’den binde 13’e indi: buradan sadece doğum oranlarının azaldığı çıkar. Toplam nüfus azalmadı, sadece daha yavaş artıyor; cinsiyet oranı hakkında bilgi yok. KPSS 2019
- 1985 sonrası düşüşün temel nedeni eğitim düzeyinin yükselmesi; bebek ölümlerinin azalması nüfusu artırır, düşürmez. KPSS 2022 (iptal)
- Yoğunluk 18’den 111’e: ülkenin toplam nüfusu arttı. Bunu yapanlar dönemler arası nüfus artışları ve yurt dışından gelen göçler; iller arası göç ve şehirleşme toplamı değiştirmez. KPSS 2023
- Ortanca yaşın 21’den 33,5’e çıkması doğrudan nüfusun yaşlanması; eğitim ve evlilik yaşının yükselmesi dolaylı etki. KPSS 2023
1927’den bugüne: ne değişti?
ARTTIYükselenler
- Toplam nüfus (her sayımda)
- Aritmetik yoğunluk
- Şehirli nüfus ve oranı
- Ortalama yaşam süresi
- Ortanca yaş
AZALDIDüşenler
- Kırsal nüfus oranı
- Artış hızı (1960’lardan beri)
- Doğum oranı
- Bebek ölüm oranı
Tuzak cümleler: “artış hızı yükseliyor” ve “artış hızı yıllar arasında aynı kaldı” ikisi de yanlış; hız döneme ve bölgeye göre değişti. KPSS 2015
Kırda ve kentte artış nasıl oldu?
- 1960’tan bugüne toplam nüfus her sayımda arttı; artış hızı bölgelere göre farklı. Kırda artış doğal artışla, büyük kentlerde göçle oldu. KPSS 2016
- 1927-2014: kırsal nüfus oranı azaldı, yaşam süresi uzadı, yoğunluk ve şehirli nüfus arttı. KPSS 2015
ÖSYM tuzağı
1940-1945’te artış hızının en düşük olmasının nedeni seferberlik (II. Dünya Savaşı); ekonomik sorunlar, yurt dışına göç ya da nüfus politikaları değil. KPSS 2020
Nüfusun Dağılışı
Seyrek ve yoğun nüfuslu yöreler
- 1Yıldız (Istranca) Dağları dağlık, ormanlık: seyrek KPSS 2014
- 2Çatalca-Kocaeli sanayi, ticaret, ulaşım: çok yoğun KPSS 2017
- 3Köroğlu Dağları dağlık: seyrek KPSS 2014
- 4Doğu Karadeniz kıyısı dağlık ama kıyı şeridi kalabalık: genellemeye uymaz KPSS 2014
- 5Hakkâri çok dağlık: seyrek KPSS 2014
- 6Taşeli Platosu (Orta Toroslar) karstik, engebeli: seyrek KPSS 2017
- 7Tuz Gölü çevresi kurak ve tuzlu: seyrek
- 8İzmir yoğun
- 9Çukurova verimli ova, sanayi: yoğun
Dağılışın kuralları
- Nüfus dengesiz dağılmış: batı yarısı doğu yarısından, kıyılar iç kesimlerden yoğun. KPSS 2024
- Yükseldikçe yoğunluk azalır, artmaz: iklim sertleşir, ulaşım zorlaşır. KPSS 2024
- Karadeniz’e kıyısı olan illerde nüfus kıyı kuşağında toplanmış; nüfusun çoğu 1980’lerden beri kentlerde yaşıyor. KPSS 2017
- Dağlık ve engebeli yerler genelde seyrek: Yıldız, Köroğlu, Hakkâri, Orta Toroslar. Doğu Karadeniz dağlık olduğu hâlde kıyı şeridi kalabalık. KPSS 2014
ÖSYM tuzağı
“Dağlık alanlar seyrek nüfusludur” genellemesine uymayan Doğu Karadeniz: dağlar kıyıya yakın ama dar kıyı şeridi çok kalabalık. KPSS 2014
Göç ve Kentleşme
Kodla
Doğudan batıya, içten kıyıya, dağdan ovaya, köyden kente
İç göçün yönü: doğudan batıya, iç bölgelerden kıyılara, yüksekten alçağa, kırdan kente ve en çok İstanbul, Ankara, İzmir gibi büyük kentlere. Doğal artışı yüksek iller göç verir, almaz.
Göç alan ve göç veren yöreler
- 1İstanbul en çok göç alan KPSS 2022
- 2Bursa-Kocaeli (Güney Marmara) sanayi: göç alır KPSS 2020
- 3İzmir göç alır KPSS 2020
- 4Ankara göç alır KPSS 2014
- 5Çukurova (Adana-Mersin) göç alır KPSS 2020
- 6Sivas çevresi göç verir KPSS 2020
- 7Muş-Bitlis göç verir KPSS 2020
Kırmızı çerçeveli alanlar göç veriyor: ekonomisi zayıf iç ve doğu yöreleri. Sarı alanlar sanayi, ticaret ve tarımı güçlü, göç alan yöreler.
Kırdan kente göç: iten ve çeken
İTİCİ (köyde)Gitmeye zorlayan
- Ekonomik yetersizlik, işsizlik
- Tarımda makineleşme
- Toprağın miras yoluyla bölünmesi
- Kamulaştırma (baraj, yol)
- Doğal afetler
- Eğitim, sağlık gibi sosyal eksikler
ÇEKİCİ (kentte)Gelmeye çağıran
- İş ve istihdam çeşitliliği
- Sanayi ve ticaret
- Eğitim ve sağlık imkânları
- Ulaşım kolaylığı
Arazi toplulaştırması göçe yol açmaz: parçalı toprağı birleştirip tarımı verimli kılar, köyde tutar. KPSS 2018
Göçün sebepleri ve sonuçları
- 1950 sonrası kentleşmeyi hızlandıranlar: kentte eğitim ve iş imkânı, tarımda makineleşme, sanayinin kentte toplanması. Sulu tarım alanlarının genişlemesi ise kırda iş açar, daha az etkili. KPSS 2016
- İstanbul en çok göçü iş ve istihdam fırsatlarının çeşitliliği yüzünden alıyor. KPSS 2022
- Göçün sonuçları: nüfus dağılışının düzensizleşmesi ve çarpık kentleşme. Yüksek nüfus artış hızı göçün sonucu değil. KPSS 2021
- Göç alan kentin sorunları: çarpık kentleşme, altyapı yetersizliği, ulaşım sorunu, gürültü, işsizlik. Ticaret hacmi düşmez, artar. KPSS 2019
- Kentsel dönüşüm zorunlu hâle geldi, çünkü kentler hızlı ve plansız büyüdü; trafik, konut ihtiyacı ve sanayi kirliliği bunun sonuçları. KPSS 2016
ÖSYM tuzağı
İç göç doğal artışı yüksek illere yapılmaz; o iller göç verir. Göç doğudan batıya, içten kıyıya, büyük kentlere. KPSS 2014
Kır ve Kent Yerleşmeleri
Köyden küçük kır yerleşmeleri
- Geçici · yazYaylaYazın hayvanlarla çıkılan serin otlak yerleşmesi
- Geçici · göçebeObaGöçebe hayvancıların çadırlı yerleşmesi
- Geçici · hayvancılıkKomDoğu Karadeniz ve Doğu Anadolu’da hayvancılık yerleşmesi
- Geçici · barınakAğılHayvanların barındırıldığı yer
- Geçici · balıkçılıkDalyanKıyıda balıkçı yerleşmesi
- SürekliMahalleKöyün bir parçası: kalıcı, geçici değilKPSS 2015
Kodla
Yayla, oba, kom, ağıl gider gelir; mahalle kalır
Geçici yerleşmelerde temel iş hayvancılık, bazen tarım. Mahalle köyün kalıcı parçası.
Dağınık mı, toplu mu?
- Karadeniz kıyısında yerleşme dağınık: su kaynakları bol ve her yerde, eğim fazla, arazi akarsularla parçalanmış, dağlık ve engebeli. Platoların geniş yer kaplaması sebep değil; plato toplu yerleşmeyi kolaylaştırır. KPSS 2020
- Dağınık dokulu kır yerleşmesini doğuranlar: engebeli arazi ve parçalı tarım alanları. Verimsiz toprak ya da kıyıya yakınlık değil. KPSS 2021
- Toplu yerleşme: suyun kıt olduğu ve arazinin düz olduğu yerler (İç Anadolu, Güneydoğu).
Yaylalar: nerede çok, nerede az?
- 1Orta Toroslar sayfiye yaylaları: Akdeniz’in bunaltıcı yazından kaçış KPSS 2018
- 2Doğu Karadeniz yaylaları (Rize, Giresun, Gümüşhane) yayla göçü canlı KPSS 2022 (iptal)
- 3Zigana Dağları yaylacılık gelişmiş KPSS 2017
- 4Erzurum-Kars Platosu hayvancılık yaylaları KPSS 2017
- 5Kayseri (Erciyes) yayla göçü var KPSS 2022 (iptal)
- 6Bozdağlar yaylacılık gelişmiş KPSS 2017
- 7İzmir yayla göçü az KPSS 2022 (iptal)
- 8Yıldız Dağları yaylacılık az gelişmiş KPSS 2017
Kırmızı numaralar ÖSYM’nin “yaylacılık az” diye sorduğu yerler: Trakya’nın Yıldız Dağları ve İzmir.
Kentler neden orada doğdu?
- 1Batman petrol: köyden kente KPSS 2022
- 2İskenderun demir-çelik ve liman KPSS 2017
- 3Bartın kıyıda; ana ulaşım güzergâhıyla gelişmedi KPSS 2022 (iptal)
- 4Eskişehir ulaşım kavşağı KPSS 2022 (iptal)
- 5Afyonkarahisar ulaşım kavşağı KPSS 2022 (iptal)
- 6Aksaray ulaşım kavşağı KPSS 2022 (iptal)
- 7Seydişehir alüminyum (boksit) KPSS 2017
Kırmızı numaralar tuzak: Bartın kavşak kenti değil; Seydişehir’i büyüten demir-çelik değil alüminyum.
Kentin doğuş sebebi
- Madencilik küçük bir köyü kente çevirebilir: Batman (petrol). Petrol çıkmasaydı böyle bir kent oluşmazdı. KPSS 2022
- Nüfusu demir-çelikle artan: İskenderun. Soma, Elbistan ve Tunçbilek linyit; Seydişehir alüminyum. KPSS 2017
- Sanayi ve madenle büyüyen başka kentler: Karabük ve Ereğli (demir-çelik), Zonguldak (taş kömürü), Soma (linyit).
- Ana ulaşım güzergâhı üstünde gelişen kentler: Afyonkarahisar, Aksaray, Eskişehir, Kayseri. Bartın böyle değil: kıyıda ve askeri-siyasi bir merkeze komşu değil. KPSS 2022 (iptal)
Geleneksel meskenin malzemesi: iklim ve kayaç
- KaradenizAhşapBol yağış, bol orman
- İç AnadoluKerpiçKurak; orman az, toprak bol
- KapadokyaTüfVolkanik tüfe oyulmuş evler
- Erzurum-KarsVolkanik taşLav platosunun bazalt taşıKPSS 2024
- Akdeniz, EgeTaşKalker ve kayaç bol
- HarranKubbeli kerpiçSıcak ve kurak; ağaç yok
ÖSYM tuzağı
Geçici kır yerleşmesi olmayan mahalle: köyün kalıcı parçası. Yayla, oba, kom ve ağıl geçici. KPSS 2015
ÖSYM tuzakları: tek sayfada
Her çıkmış sorunun bir tuzağı var. Sınavdan önceki son tekrar için bu liste yeter.
- Dağlık ama kıyı şeridi kalabalık olan Doğu Karadeniz, “dağlık yer seyrek” genellemesine uymaz. KPSS 2014
- İç göç doğal artışı yüksek illere yapılmaz; doğudan batıya, içten kıyıya, büyük kentlere. KPSS 2014
- 1927-2014’te artış hızı yükselmedi; kırsal oran azaldı, şehirli nüfus ve yoğunluk arttı. KPSS 2015
- Mahalle geçici yerleşme değil; yayla, oba, kom ve ağıl geçici. KPSS 2015
- 1960’tan beri artış hızı yıllara göre aynı kalmadı; toplam nüfus ise her sayımda arttı. KPSS 2016
- 1950 sonrası kentleşmede sulu tarımın genişlemesi az etkili; makineleşme, iş ve eğitim etkili. KPSS 2016
- Kentsel dönüşümün temel sebebi kentlerin hızlı ve plansız büyümesi. KPSS 2016
- Doğru olan: Karadeniz’e kıyısı olan illerde nüfus kıyıda toplanır; Çatalca-Kocaeli yoğun, Taşeli seyrek. KPSS 2017
- Yaylacılığın az geliştiği yer Yıldız Dağları; Orta Toros, Erzurum-Kars, Bozdağlar ve Zigana’da gelişmiş. KPSS 2017
- Nüfusu demir-çelikle artan İskenderun; Soma, Elbistan, Tunçbilek linyit, Seydişehir alüminyum. KPSS 2017
- 557 sayılı kanun 1965’te çıktı: “istediği sayıda çocuk” dönemi 1965-1980. KPSS 2018
- Arazi toplulaştırması göçün sebebi değil, göçü azaltır. KPSS 2018
- Sayfiye yaylaları en çok Orta Toroslarda: Akdeniz’in bunaltıcı yazı. KPSS 2018
- Artış hızının düşmesinden sadece doğum oranının azaldığı çıkar; nüfus azalmadı. KPSS 2019
- Göç alan kentte ticaret hacmi düşmez; sorunlar çarpık kentleşme, altyapı, ulaşım, gürültü. KPSS 2019
- 1940-1945’te artış hızının en düşük olması seferberlikten. KPSS 2020
- Göç veren yöreler Sivas çevresi ve Muş-Bitlis; İzmir, Bursa-Kocaeli ve Çukurova göç alır. KPSS 2020
- Karadeniz’de dağınık yerleşmenin sebebi platolar değil; su, eğim ve parçalı arazi. KPSS 2020
- 1927’den beri sürekli artışın sebebi yüksek doğurganlık ve genç nüfus; eğitim yatırımı değil. KPSS 2021
- Kırdan kente göçün sonucu düzensiz dağılış ve çarpık kentleşme; yüksek artış hızı değil. KPSS 2021
- Dağınık dokunun sebebi engebeli arazi ve parçalı tarım alanı; verimsiz toprak ve kıyı değil. KPSS 2021
- 1985 sonrası düşüşün sebebi eğitim düzeyinin yükselmesi; bebek ölümlerinin azalması nüfusu artırır. KPSS 2022 (iptal)
- Yayla göçünün az olduğu il İzmir; Kayseri, Gümüşhane, Giresun ve Rize’de yayla göçü var. KPSS 2022 (iptal)
- Ana ulaşım güzergâhıyla gelişmeyen kent Bartın; Afyon, Aksaray, Eskişehir, Kayseri kavşakta. KPSS 2022 (iptal)
- İstanbul’un en çok göç almasının sebebi iş ve istihdam çeşitliliği; tarım ya da turizm değil. KPSS 2022
- 1965 kanunu kırsalda nüfus artışını desteklemedi; planlı artış, anne-çocuk sağlığı hedefti. KPSS 2022
- Madencilikle kente dönüşen yerleşme Batman (petrol). KPSS 2022
- Yoğunluğun 18’den 111’e çıkması nüfus artışı ve yurt dışından göçle; iç göç toplamı değiştirmez. KPSS 2023
- Ortanca yaşın yükselmesi doğrudan nüfusun yaşlanması; eğitim ve evlilik yaşı dolaylı. KPSS 2023
- Yükseldikçe nüfus yoğunluğu artmaz, azalır; batı ve kıyılar yoğun. KPSS 2024
- Volkanik taşla yapılan geleneksel ev Erzurum-Kars Platosu’nda. KPSS 2024
Kendini dene: doğru mu, yanlış mı?
Önce cevabını ver, sonra satıra dokunup kontrol et.Önce D ya da Y’yi işaretle; cevaplar sayfanın sonunda.
1.Türkiye’de nüfus artış hızının en düşük olduğu dönem 1940-1945’tir.
Doğru! II. Dünya Savaşı seferberliği.
2.557 sayılı Nüfus Planlaması Kanunu 1980’de çıkarıldı.
Yanlış! 1965; “istediği sayıda çocuk”.
3.Nüfus artış hızının düşmesi Türkiye’nin toplam nüfusunun azaldığını gösterir.
Yanlış! Nüfus artıyor, sadece daha yavaş.
4.Ortanca yaşın yükselmesi nüfusun yaşlandığını gösterir.
Doğru! 1935’te 21, 2022’de 33,5.
5.Yükseltisi arttıkça nüfus yoğunluğu da artar.
Yanlış! Azalır: iklim sertleşir, ulaşım zorlaşır.
6.Doğu Karadeniz dağlık olduğu hâlde kıyı şeridi kalabalıktır.
Doğru! Genellemeye uymayan yöre.
7.Arazi toplulaştırması kırdan kente göçü hızlandırır.
Yanlış! Tarımı verimli kılar, göçü azaltır.
8.İstanbul’un çok göç almasının temel nedeni iş ve istihdam çeşitliliğidir.
Doğru! Çekici faktör.
9.Mahalle geçici kır yerleşmelerinden biridir.
Yanlış! Köyün kalıcı parçası.
10.Batman petrol çıkarılmasıyla kente dönüştü.
Doğru! Madencilikle doğan kent.
11.Sayfiye yaylaları en çok Yıldız Dağları’ndadır.
Yanlış! Orta Toroslarda; Yıldız’da yaylacılık az.
12.Karadeniz’de dağınık yerleşmenin bir nedeni platoların geniş yer kaplamasıdır.
Yanlış! Su, eğim ve parçalı arazi.
13.Erzurum-Kars’ta geleneksel evlerde volkanik taş kullanılır.
Doğru! Lav platosu.
14.Kırdan kente göç çarpık kentleşmeye yol açmıştır.
Doğru! Düzensiz dağılış da.
Cevaplar
- D II. Dünya Savaşı seferberliği.
- Y 1965; “istediği sayıda çocuk”.
- Y Nüfus artıyor, sadece daha yavaş.
- D 1935’te 21, 2022’de 33,5.
- Y Azalır: iklim sertleşir, ulaşım zorlaşır.
- D Genellemeye uymayan yöre.
- Y Tarımı verimli kılar, göçü azaltır.
- D Çekici faktör.
- Y Köyün kalıcı parçası.
- D Madencilikle doğan kent.
- Y Orta Toroslarda; Yıldız’da yaylacılık az.
- Y Su, eğim ve parçalı arazi.
- D Lav platosu.
- D Düzensiz dağılış da.
Sıradaki üniteler
- KPSS Coğrafya Konuları ve Soru Dağılımı
- Ünite 5: Türkiye’de Tarım, Hayvancılık ve Ormancılık
- KPSS Lisans Puan Hesaplama
- KPSS Atama (Taban) Puanları
Kaynak: Konu kapsamı ve ağırlık: ÖSYM 2026-KPSS Kılavuzu, Tablo 1. Soru yılları: ÖSYM 2014-2024 KPSS Genel Kültür testleri.