KPSS Coğrafya · Ünite 1 / 8 · Türkiye’nin Fiziki Özellikleri
Türkiye’nin Coğrafi Konumu: KPSS Hap Bilgi
KPSS’de coğrafyadan her yıl 18 soru geliyor; bunun yaklaşık 7’si fiziki coğrafya. Coğrafi konum bu bloğun ilk konusu: ÖSYM 2014-2024 arasında buradan 11 soru sordu.
Soruların 5’i mutlak konumdan: enlem ve boylamın sonuçları, gece-gündüz süresi, yerel saat. Kalanı mutlak-özel konum ayrımı ile sınırlar ve uç noktalar. ÖSYM’nin sorduğu her bilginin yanında sorulduğu yıl yazıyor; haritalardaki numaralar altta listeli.
Bu ünitede
- 11 çıkmış soru (2014-2024)
- bu bloktan yılda ~7 soru
- 11 ÖSYM tuzağı
ÖSYM bu üniteden ne sordu?
11 sorunun 5’i tek konudan geldi: Mutlak konum: enlem, boylam, gece-gündüz.
Mutlak konum: enlem, boylam, gece-gündüz5 soru
- 2014 Dört mevsim, batı rüzgârları: orta kuşak
- 2015 Gece kısalıyor ama gündüzden uzun: hangi dönem?
- 2018 Hangi koordinat Türkiye’de?
- 2020 21 Haziran’da gündüz uzar, saat geri kalır
- 2021 Yaz-kış güneşlenme süresi farkı
Sınırlar, Boğazlar, uç noktalar, jeopolitik4 soru
- 2017 Boğazlardan yararlanan Karadeniz ülkeleri
- 2017 Türkiye-İran sınırının özellikleri
- 2023 Orta Doğu’ya göre doğal jeopolitik güç
- 2024 Türkiye’nin uç noktaları
Özel konum ve mutlak-özel ayrımı2 soru
- 2017 Özel konum: Ankara Erzurum’dan sıcak
- 2022 (iptal) Mutlak konumun etkisi hangileri?
Yıllar 2014-2024 KPSS Genel Kültür testlerinden; “2022 (iptal)” ÖSYM’nin iptal edip yenilediği 2022 oturumu. Soruların metni ÖSYM’nin telifinde olduğu için burada yok; sorulan bilgi notlarda KPSS 2019 gibi bir damgayla, sorulduğu yılla işaretli.
Mutlak Konum: Enlem ve Boylam
Türkiye haritanın neresinde?
- 36°-42° Kuzey paralelleri ile 26°-45° Doğu meridyenleri arasında: Kuzey ve Doğu Yarım Küre’de, orta kuşakta. KPSS 2018
- Enlem farkı 6°, boylam farkı 19°.
- Yengeç Dönencesi’nin (23° 27′ K) kuzeyinde: Güneş ışınları yıl boyunca hiç dik gelmez, öğle gölgesi her gün kuzeye düşer.
- Ülke saati 2016’dan beri UTC+3: 45° Doğu meridyeninin yerel saati.
6 enlem, 19 boylam
Kuzey-güney uzaklığı: 6 × 111 km ≈ 666 km. En doğu ile en batı arasındaki yerel saat farkı: 19 × 4 dk = 76 dakika.
Enlem neyi, boylam neyi belirler?
- Orta kuşak: dört mevsim belirgin
- Batı rüzgârları, cephesel yağış
- Güneyden kuzeye sıcaklık azalır
- Yazın kuzeye gidince gündüz uzar
- Öğle gölgesi hep kuzeyde
- Doğudan batıya yerel saat geri kalır
- Her 1° boylam 4 dakika
- Güneş doğuda önce doğar, önce batar
- Gece-gündüz süresini değiştirmez
Boylam süreyi değil saati değiştirir: gündüzün uzunluğu enlem ve mevsimle değişir.
Mutlak konumun ÖSYM’nin sorduğu sonuçları
- Dört mevsimin belirgin olması, Akdeniz iklimi, cephesel yağışlar ve batı rüzgârları: dönence ile kutup dairesi arasındaki orta kuşakta olmanın sonucu. KPSS 2014
- Güneşlenme süresinin kışın kısa, yazın uzun olması: eksen eğikliği ve enlem, yani mutlak konum; yükselti ya da bakı değil. KPSS 2021
- Kışın kuzeyden soğuk-nemli, yazın güneyden sıcak-kuru hava kütleleri de mutlak konumdan.
Dört özel tarih: gece mi uzun, gündüz mü?
| Dönem | Kuzey Yarım Küre’de (Türkiye) |
|---|---|
| 21 Mart → 21 Haziran | Gündüz uzun ve uzuyor (ilkbahar) |
| 21 Haziran → 23 Eylül | Gündüz uzun ama kısalıyor (yaz) |
| 23 Eylül → 21 Aralık | Gece uzun ve uzuyor (sonbahar) |
| 21 Aralık → 21 Mart | Gece uzun ama kısalıyor (kış) KPSS 2015 |
Uç günler
- 21 Haziran: yılın en uzun gündüzü; kuzeye gittikçe gündüz daha da uzar.
- 21 Aralık: yılın en uzun gecesi; kuzeye gittikçe gece daha da uzar.
- 21 Mart ve 23 Eylül: her yerde gece ile gündüz eşit.
21 Haziran’da yön seçmek
- 1Adana çıkış noktası
- 2Edirne kuzeye gidildi: gündüz uzar; batıya gidildi: yerel saat geri KPSS 2020
- 3Van doğuya gidildi: yerel saat ileri (tuzak)
21 Haziran’da hem gündüz uzasın hem yerel saat geri kalsın deniyorsa yön kuzeybatı. KPSS 2020
ÖSYM tuzağı
Gecenin kısaldığı ama hâlâ gündüzden uzun olduğu dönem 21 Aralık-21 Mart arası: ocak ve şubat. “Gece kısalıyor” diye yaz ayını seçme. KPSS 2015
Özel Konum: Mutlak mı, Özel mi?
Türkiye’yi Türkiye yapan özellikler
- Özel konum: bir yerin yer şekilleri, yükseltisi, denizleri, komşuları ve kıtalar arasındaki yeri.
- Üç tarafı denizlerle çevrili; Asya ile Avrupa arasında köprü; Boğazlar Karadeniz’i Akdeniz’e bağlar.
- Ortalama yükselti yüksek (1132 m) ve batıdan doğuya artar; dağlar kıyıya paralel uzanır.
- Orta Doğu, Kafkasya ve Balkanların arasında; petrol ve doğal gaz bölgelerine yakın.
Hangisi mutlak, hangisi özel konum?
- Dört mevsimin belirgin olması
- Yıllık sıcaklık farkının belirgin olması
- Antalya’nın İstanbul’dan sıcak olması
- Karadeniz suyunun Akdeniz’den soğuk olması
- Güneyden esen rüzgârın ısıtması
- Ankara’nın Erzurum’dan sıcak olması
- Kısa mesafede sıcaklık farkı
- Doğuda karın yerde uzun kalması
- Kıyı ile iç kesimin iklim farkı
- Aynı enlemde farklı ürün ve bitki
Ölçü: farkı aynı enlemdeki iki yer arasında arıyorsan cevap özel konum (çoğu zaman yükselti); enlem farkı varsa mutlak konum. KPSS 2017
ÖSYM’nin sorduğu ayrımlar
- Ankara ile Erzurum yaklaşık aynı enlemde; Ankara’nın daha sıcak olması Erzurum’un yüksek olmasından: özel konum. KPSS 2017
- Dört mevsim ve yıllık sıcaklık farkının belirginliği mutlak; kısa mesafede sıcaklık farkı ve doğuya gidildikçe karın yerde uzun kalması özel konum. KPSS 2022 (iptal)
ÖSYM tuzağı
Dört mevsimi Türkiye’nin “üç tarafının denizlerle çevrili olmasına” bağlayan seçenek tuzak: dört mevsim enlemin (orta kuşak) sonucu. KPSS 2014
Sınırlar, Boğazlar ve Uç Noktalar
Dört uç nokta ve bir tuzak
- 1İnceburun (Sinop) kuzey ucu KPSS 2024
- 2Topraktutan Köyü (Hatay, Yayladağı) güney ucu KPSS 2024
- 3Dilucu (Iğdır) doğu ucu KPSS 2024
- 4İnceburun (Gökçeada, Çanakkale) batı ucu KPSS 2024
- 5Karaburun (İzmir) uç nokta değil: Gökçeada daha batıda KPSS 2024
Kesikli çizgiler 42° ve 36° Kuzey paralelleri: Türkiye’nin karası ikisinin arasında.
İki İnceburun, bir Topraktutan, bir Dilucu
Kuzeyde Sinop İnceburun, batıda Gökçeada İnceburun (Çanakkale), güneyde Hatay Topraktutan, doğuda Iğdır Dilucu. İki İnceburun’u karıştırma.
Sekiz komşu, birer ipucu
| Komşu | Sınırın özelliği |
|---|---|
| Suriye | En uzun kara sınırı; büyük kısmı Bağdat Demiryolu boyunca KPSS 2017 |
| İran | En eski sınır: Kasr-ı Şirin (1639); büyük kısmı su bölümü çizgisi KPSS 2017 |
| Azerbaycan (Nahçıvan) | En kısa kara sınırı |
| Ermenistan | Arpaçay ve Aras nehirleri |
| Gürcistan | Kuzeydoğu; Sarp sınır kapısı |
| Irak | Güneydoğu; Habur sınır kapısı |
| Bulgaristan | Kuzeybatı; Istranca Dağları ve Rezve Deresi |
| Yunanistan | Batı; Meriç Nehri |
Boğazlar: kim yararlanır?
- İstanbul ve Çanakkale Boğazları, Karadeniz’e kıyısı olan ülkelerin Akdeniz’e ve okyanuslara çıkış kapısı: Rusya, Ukrayna, Romanya, Bulgaristan, Gürcistan. KPSS 2017
- Azerbaycan’ın Karadeniz kıyısı yok (Hazar Denizi kıyısında): Boğazlar ona doğrudan kapı değil. KPSS 2017
Jeopolitik güç: doğal mı, beşerî mi?
- Boğazlar
- Hidroelektrik potansiyeli
- Yer altı ve yer üstü tatlı su
- Fırat ve Dicle’nin kaynakları
- Kıtaların birleştiği yer
- Enerji transferinde üs (boru hatları)
- Nüfus ve iş gücü
- Sanayi ve ticaret
- Ulaşım ağları
- Uluslararası kuruluş üyelikleri
Orta Doğu ülkelerine göre doğal üstünlük su ve hidroelektrik potansiyeli; enerji koridoru olmak beşerî. KPSS 2023
ÖSYM tuzağı
En uzun kara sınırı İran değil, Suriye. İran sınırı ise en eski sınır (1639) ve büyük kısmı su bölümü çizgisinden geçer. KPSS 2017
ÖSYM tuzakları: tek sayfada
Her çıkmış sorunun bir tuzağı var. Sınavdan önceki son tekrar için bu liste yeter.
- Dört mevsim, batı rüzgârları ve cephesel yağış orta kuşakta olmanın, yani enlemin sonucu; denizlerle çevrili olmanın değil. KPSS 2014
- Gecenin kısaldığı ama gündüzden uzun olduğu dönem 21 Aralık-21 Mart arası (ocak, şubat). KPSS 2015
- Aynı enlemdeki Ankara’nın Erzurum’dan sıcak olması özel konumun (yükselti) sonucu; Antalya-İstanbul farkı ise enlemin. KPSS 2017
- Azerbaycan Karadeniz’e kıyısı olmadığı için Boğazların doğrudan yararlanıcısı değil. KPSS 2017
- İran sınırı en eski sınır, en uzun değil: en uzun kara sınırı Suriye. KPSS 2017
- Türkiye 36-42° K, 26-45° D arasında: “36° Doğu, 38° Kuzey” içeride; enlem ve boylamın yer değiştirdiği seçeneklere dikkat. KPSS 2018
- 21 Haziran’da gündüz uzasın ve yerel saat geri kalsın: kuzeybatıya git (Adana’dan Edirne’ye). KPSS 2020
- Güneşlenme süresinin yaz-kış farkı mutlak konumdan; yükselti ya da bakı bu farkı açıklamaz. KPSS 2021
- Kısa mesafede sıcaklık farkı ve doğuda karın uzun kalması özel konum; dört mevsim ve yıllık sıcaklık farkı mutlak. KPSS 2022 (iptal)
- Enerji transferinde üs olmak beşerî unsur; hidroelektrik potansiyeli ve tatlı su doğal unsur. KPSS 2023
- İzmir Karaburun uç nokta değil; batının ucu Gökçeada İnceburun, kuzeyin ucu Sinop İnceburun. KPSS 2024
Kendini dene: doğru mu, yanlış mı?
Önce cevabını ver, sonra satıra dokunup kontrol et.Önce D ya da Y’yi işaretle; cevaplar sayfanın sonunda.
1.Türkiye’de öğle vakti gölgeler her gün kuzeye düşer.
Doğru! Türkiye Yengeç Dönencesi’nin kuzeyinde; Güneş hiç dik gelmez.
2.Türkiye’nin en doğusu ile en batısı arasında 76 dakika yerel saat farkı vardır.
Doğru! 19° boylam × 4 dakika.
3.Ankara’nın Erzurum’dan sıcak olması mutlak konumun sonucudur.
Yanlış! Özel konum: Erzurum daha yüksek.
4.Türkiye’nin en uzun kara sınırı İran’ladır.
Yanlış! Suriye; İran sınırı en eskisi.
5.21 Mart ile 21 Haziran arasında Türkiye’de gündüzler geceden uzundur ve uzamaya devam eder.
Doğru! İlkbahar; en uzun gündüz 21 Haziran.
6.Azerbaycan, Boğazlardan Akdeniz’e çıkan Karadeniz ülkelerinden biridir.
Yanlış! Karadeniz kıyısı yok, Hazar kıyısında.
7.Türkiye’nin hem kuzey hem batı uç noktasının adı İnceburun’dur.
Doğru! Kuzeyde Sinop, batıda Gökçeada İnceburun.
8.Enerji koridoru olmak Türkiye’nin doğal jeopolitik unsurlarındandır.
Yanlış! Beşerî; boru hatlarıyla kuruldu.
9.Türkiye’nin kuzeyi ile güneyi arasındaki uzaklık yaklaşık 666 km’dir.
Doğru! 6° enlem × 111 km.
10.Boylam farkı gece ve gündüz süresini değiştirir.
Yanlış! Boylam yerel saati değiştirir; süreyi enlem ve mevsim belirler.
11.Türkiye-İran sınırı belirlenen en eski sınırdır.
Doğru! Kasr-ı Şirin Antlaşması, 1639.
12.Dört mevsimin belirgin yaşanması Türkiye’nin üç tarafının denizlerle çevrili olmasının sonucudur.
Yanlış! Orta kuşakta olmanın, yani enlemin sonucu.
Cevaplar
- D Türkiye Yengeç Dönencesi’nin kuzeyinde; Güneş hiç dik gelmez.
- D 19° boylam × 4 dakika.
- Y Özel konum: Erzurum daha yüksek.
- Y Suriye; İran sınırı en eskisi.
- D İlkbahar; en uzun gündüz 21 Haziran.
- Y Karadeniz kıyısı yok, Hazar kıyısında.
- D Kuzeyde Sinop, batıda Gökçeada İnceburun.
- Y Beşerî; boru hatlarıyla kuruldu.
- D 6° enlem × 111 km.
- Y Boylam yerel saati değiştirir; süreyi enlem ve mevsim belirler.
- D Kasr-ı Şirin Antlaşması, 1639.
- Y Orta kuşakta olmanın, yani enlemin sonucu.
Sıradaki üniteler
- KPSS Coğrafya Konuları ve Soru Dağılımı
- Ünite 2: Türkiye’nin Yer Şekilleri
- KPSS Lisans Puan Hesaplama
- KPSS Atama (Taban) Puanları
Kaynak: Konu kapsamı ve ağırlık: ÖSYM 2026-KPSS Kılavuzu, Tablo 1. Soru yılları: ÖSYM 2014-2024 KPSS Genel Kültür testleri.