KPSS Coğrafya · Ünite 2 / 8 · Türkiye’nin Fiziki Özellikleri
Türkiye’nin Yer Şekilleri: KPSS Hap Bilgi
Yer şekilleri KPSS coğrafyasının en çok soru gelen ünitesi: ÖSYM 2014-2024 arasında buradan 57 soru sordu, sınav başına ortalama 5.
Soruların 13’ü iç kuvvetler, jeolojik zamanlar ve dağlardan; kalanı akarsu ve göller, karst-buzul-volkan şekilleri, plato ve ovalar, kıyılar, topraklar ve doğal afetler. ÖSYM bu ünitede çoğu zaman bir Türkiye haritası verip numaralı alanları soruyor; not da aynı haritalarla anlatıyor.
PDF olarak indirYazdırmaya hazır, A4
Bu ünitede
- 57 çıkmış soru (2014-2024)
- bu bloktan yılda ~7 soru
- 57 ÖSYM tuzağı
ÖSYM bu üniteden ne sordu?
57 sorunun 13’ü tek konudan geldi: İç kuvvetler, jeolojik zamanlar, dağlar.
İç kuvvetler, jeolojik zamanlar, dağlar13 soru
- 2014 Ege’nin horst-graben yapısının sonuçları
- 2014 Engebeli arazide daha az etkili olan
- 2016 Ortalama yükseltinin fazla olması
- 2017 Haritadaki alanların ortak özelliği: masif
- 2018 Olay ve jeolojik zaman eşleştirmesi
- 2018 Masif olmayan alan
- 2020 Orojenik hareketlerle oluşanlar
- 2021 Dağların geniş yer kaplamasının nedeni
- 2022 (iptal) Hatay’dan Sinop’a geçilen dağlar
- 2022 Haritadaki dağ sıralarının adları
- 2022 Linyit yataklarının oluştuğu zaman
- 2024 Torosların oluşumu
- 2024 Dağlık sahaların az olduğu alanlar
Akarsular ve göller10 soru
- 2015 Akarsu vadilerinin V şekli
- 2017 Set gölü olmayan göl
- 2018 İçeriden doğup sıradağı aşmayan akarsu
- 2021 Kurak bölgenin sığ, kuruyabilen gölü
- 2021 Aras’ın sınır çizdiği komşu
- 2022 (iptal) En büyük havzalı akarsu
- 2022 Karstik göl hangisi?
- 2023 Gediz, Aras, Çoruh: açık mı, kapalı mı?
- 2023 Tektonik, kuş göç yolunda, küçülen göl
- 2024 Birikinti yelpazesiyle oluşan göl
Karst, buzul ve volkanik şekiller9 soru
- 2014 Jeomorfoloji: volkanik dağlarda buzul
- 2016 Buzul şekillerinin bulunduğu yerler
- 2016 Polyelerin Batı Toroslarda çok olması
- 2017 Volkanik arazinin en yaygın olduğu yer
- 2020 Jips karstının yaygın olduğu il
- 2021 Buzul şekillerinin yaygın olduğu dağlar
- 2022 (iptal) Genç volkanik arazi
- 2023 Kaçkar, Bozdağ, Antalya, Karacadağ
- 2024 Obrukların yaygın olduğu alan
Platolar ve ovalar8 soru
- 2014 Ovalardan farklı olan: Muş
- 2015 Platolarda kuru tarım ve hayvancılık
- 2015 Ova ve köken eşleştirmesi: Ergene
- 2019 Obruk Platosu haritada nerede?
- 2019 Tektonik, delta ve karstik ova örnekleri
- 2020 Lav platosu olan plato
- 2022 (iptal) İz düşüm ile gerçek alan farkı
- 2023 Uzunyayla, Cihanbeyli ve Kapadokya
Kıyılar ve körfezler6 soru
- 2018 Kıyı kumullarının az olduğu kıyı
- 2019 Kıta sahanlığı genişten dara
- 2021 Dalmaçya tipi kıyı
- 2022 Yalıyarın az görüldüğü kıyı
- 2023 Anamur-Karataş arasında denize dökülen
- 2023 Bozcaada-Kuşadası arasındaki körfezler
Topraklar ve yükseltiyle bitki6 soru
- 2014 Kuzeydoğu Anadolu’nun koyu renkli toprağı
- 2015 Haritada toprak tipleri
- 2016 Toprak özellikleri ve yöreleri
- 2016 Yükseldikçe değişen ağaçlar: Kaçkar
- 2020 Vertisol (kepir) toprakların yeri
- 2022 Toprak türleri: doğru ifadeler
Doğal afetler: deprem, heyelan, çığ5 soru
- 2014 Karadeniz’de heyelanın nedenleri
- 2016 Deprem riskinin en az olduğu yöre
- 2021 KAF üzerinde olmayan il
- 2022 (iptal) Çığın sık olduğu yöreler
- 2022 Heyelanın sık yaşandığı yöre
Yıllar 2014-2024 KPSS Genel Kültür testlerinden; “2022 (iptal)” ÖSYM’nin iptal edip yenilediği 2022 oturumu. Soruların metni ÖSYM’nin telifinde olduğu için burada yok; sorulan bilgi notlarda KPSS 2019 gibi bir damgayla, sorulduğu yılla işaretli.
İç Kuvvetler, Jeolojik Zamanlar ve Dağlar
Dört jeolojik zaman: Türkiye’de ne oldu?
| Zaman | Türkiye’de |
|---|---|
| I. Zaman (Paleozoik) | Masifler (yaşlı temel araziler); Zonguldak taş kömürü |
| II. Zaman (Mezozoik) | Türkiye büyük ölçüde deniz altında: Toroslardaki kalın kalker tabakaları birikti |
| III. Zaman (Tersiyer) | Alp orojenezi: Kuzey Anadolu Dağları ve Toroslar; linyit, petrol, bor, tuz yatakları KPSS 2022 |
| IV. Zaman (Kuvaterner) | Boğazlar ve Marmara; Ege Denizi son şeklini aldı; buzul çağları; Anadolu yükseldi KPSS 2018 |
Orojenez mi, epirojenez mi?
- Orojenez (dağ oluşumu): kıvrılma ve kırılma. Kuzey Anadolu Dağları ile Toroslar III. Zaman’da Alp orojeneziyle yükseldi. KPSS 2024
- Epirojenez (kıta oluşumu): geniş alanların yavaşça yükselip alçalması. Boğazlar çökmeyle, Anadolu yükselmeyle oluştu; deltalar ise akarsuyun, yani dış kuvvetin eseri. KPSS 2020
- Soma, Yatağan, Elbistan gibi linyit yatakları III. Zaman’da (Tersiyer), göl ve bataklıklarda biriken bitkilerden oluştu. KPSS 2022
Türkiye neden yüksek ve engebeli?
- Ortalama yükselti (1132 m) Alp orojenezinin sıradağları ve Anadolu’nun epirojenik yükselmesiyle arttı. KPSS 2016
- Engebeyi artıranlar: Alp orojenezi, epirojenez, akarsu aşındırması (derin vadiler) ve aktif faylar. Farklı kayaç türleri yükseltiyi değil şekillerin görünüşünü değiştirir. KPSS 2014
- Dağların geniş yer kaplaması tektonik hareketler ve volkanizmadan; kimyasal ayrışma ya da kayaç türü dağ yapmaz. KPSS 2021
Masifler: yaşlı ve sert temel araziler
- 1Istranca (Yıldız) masifi KPSS 2017
- 2Kaz Dağı masifi
- 3Uludağ masifi
- 4Menderes masifi KPSS 2017
- 5Sultan Dağları masifi
- 6Anamur-Alanya masifi
- 7Ilgaz ve Daday-Kastamonu masifi KPSS 2017
- 8Tokat masifi
- 9Pülür masifi (Erzincan-Gümüşhane)
- 10Kırşehir (Orta Anadolu) masifi KPSS 2017
- 11Niğde masifi
- 12Bitlis masifi KPSS 2017
- 13Erzurum-Kars masif değil: genç lav örtüsü KPSS 2018
Masif: I. Zaman’dan kalan, uzun süre aşınmış, sert kütle; sonraki dağ oluşumlarında kıvrılmadı, kırılarak yükseldi.
ÖSYM’nin sorduğu dağlar
- 1Amanos (Nur) Dağları Hatay-Osmaniye KPSS 2022 (iptal)
- 2Tahtalı Dağları Kayseri-Adana arası KPSS 2022 (iptal)
- 3Küre Dağları Batı Karadeniz kıyı dağları KPSS 2022 (iptal)
- 4Sultan Dağları Batı Toroslar KPSS 2022
- 5Ilgaz Dağları Kuzey Anadolu Dağları KPSS 2022
- 6Mercan Dağları Doğu Anadolu, Munzur-Mercan sırası KPSS 2022
Hatay’dan Sinop’a düz bir çizgide sırasıyla Amanos (Nur), Tahtalı ve Küre dağları aşılır. KPSS 2022 (iptal)
Ege’de dağlar kıyıya dik: horst ve graben
HORST (yükselen)Dağlar
- Madra ve Yunt dağları
- Bozdağlar
- Aydın Dağları
- Menteşe yöresinin dağları
GRABEN (çöken)Ovalar
- Bakırçay
- Gediz
- Küçük Menderes
- Büyük Menderes
Sonuç: akarsular doğu-batı akar, kıyılar girintili, doğal liman çok, deniz etkisi içeri sokulur; kıyı ile iç kesim arasında ulaşım kolay. KPSS 2014
Kodla
Bakır Gidince Küçük Büyür
Ege grabenleri kuzeyden güneye: Bakırçay, Gediz, Küçük Menderes, Büyük Menderes. Aralarındaki horstlar: Yunt, Bozdağlar, Aydın Dağları.
Dağlık saha nerede az?
- Konya Ovası ve Harran (Şanlıurfa) gibi geniş düzlüklerde dağlık saha az; Küre (Batı Karadeniz), Cilo (Hakkâri) ve Mescit (Bayburt-Erzurum) ise baştan sona dağlık. KPSS 2024
ÖSYM tuzağı
Ege Denizi II. Zaman’da değil, III. Zaman’ın sonu ile IV. Zaman’da çökmeyle oluştu. İstanbul Boğazı IV. Zaman, Kuzey Anadolu ve Toros dağları III. Zaman: bu ikisi doğru. KPSS 2018
Platolar ve Ovalar
Platolar ve türleri
- 1Çatalca-Kocaeli Platosu aşınım platosu
- 2Haymana Platosu tabaka düzlüğü
- 3Cihanbeyli Platosu tabaka düzlüğü; düz, kanyon yok
- 4Obruk Platosu Tuz Gölü’nün güneyi, 1100-1150 m, yer altı karstı KPSS 2019
- 5Bozok Platosu Yozgat
- 6Uzunyayla Platosu 1500-2100 m; buzul şekli yok
- 7Erzurum-Kars-Ardahan Platosu lav platosu KPSS 2020
- 8Taşeli Platosu karstik; tenha, kuru tarım ve hayvancılık zayıf KPSS 2015
- 9Teke Platosu karstik
- 10Kapadokya (Ürgüp-Nevşehir) volkanik tüf; peribacaları KPSS 2023
- 11Güneydoğu Anadolu platoları Gaziantep, Şanlıurfa, Adıyaman: tabaka düzlüğü
Plato: akarsuların derin yardığı, çevresine göre yüksek düzlük. Çoğunda kuru tarım ve hayvancılık yapılır.
Plato türleri
- Lav örtüsüErzurum-Kars-ArdahanAkıcı lavların yayılıp aşınmasıylaKPSS 2020
- Tabaka düzlüğüHaymana, Cihanbeyli, ObrukYatay tortul tabakalar; Bozok, Uzunyayla ve GD Anadolu da
- KarstikTaşeli, TekeKalker; Akdeniz BölgesiKPSS 2015
- AşınımÇatalca-KocaeliDağlık alanın uzun süre aşınmasıyla
- Volkanik tüfKapadokyaPeribacaları ve yer altı şehirleriKPSS 2023
ÖSYM’nin platolar hakkında sorduğu
- Platolarda genellikle kuru tarım ve hayvancılık yapılır; Taşeli bu genellemeye uymaz: karstik, engebeli ve tenha. KPSS 2015
- Kapadokya’da volkanik şekiller yaygın (doğru); Uzunyayla’da buzul şekli yok (1500-2100 m, orta kuşakta buzul için alçak); Cihanbeyli düz, derin kanyon yok. KPSS 2023
- Obruk Platosu: Tuz Gölü’nün güneyinde, Konya ile Aksaray arasında; adını üzerindeki çok sayıda obruktan alır. KPSS 2019
Ovalar oluşumlarına göre
| Köken | Örnek |
|---|---|
| Tektonik (çöküntü) | Ege grabenleri (Gediz, Menderes, Nazilli), Bursa, Erzincan, Muş, Suluova, Ergene KPSS 2015 |
| Delta | Çukurova, Bafra, Çarşamba, Silifke, Menemen KPSS 2019 |
| Karstik (polye) | Elmalı, Tefenni, Kestel, Acıpayam |
| Eski göl tabanı | Konya Ovası |
Ovalar ve kökenleri
- 1Bafra Ovası Kızılırmak deltası
- 2Çarşamba Ovası Yeşilırmak deltası KPSS 2019
- 3Suluova (Amasya) tektonik; Merzifon da KPSS 2019
- 4Çukurova Seyhan ve Ceyhan deltası
- 5Silifke Ovası Göksu deltası
- 6Elmalı Ovası karstik ova (polye) KPSS 2019
- 7Ege grabenleri Gediz ve Büyük Menderes (Nazilli): tektonik
- 8Erzincan Ovası tektonik
- 9Muş Ovası tektonik; yüksek ve kışı sert KPSS 2014
- 10Konya Ovası eski göl tabanı
- 11Ergene Ovası tektonik çöküntü; delta değil KPSS 2015
Ova, plato ve gerçek alan
- Ovalar tarım, yerleşme, ulaşım ve sanayiye en elverişli yerler. Muş Ovası yüksek (yaklaşık 1.300 m) ve kışı sert: Bursa, Eskişehir, Konya ya da Erzincan ovaları kadar elverişli değil. KPSS 2014
- İz düşüm alanı ile gerçek alan farkı eğimli ve engebeli yerlerde büyük; düz ova ve platolarda (Konya, İç Anadolu) en az. KPSS 2022 (iptal)
ÖSYM tuzağı
Ergene delta ovası değil, Trakya’daki tektonik çöküntü. Delta ovaları akarsu ağzında: Bafra, Çarşamba, Çukurova, Silifke. KPSS 2015
Kıyılar ve Körfezler
Kıyı tipleri
- Dağlar kıyıya paralelBoyuna kıyıKaradeniz ve Akdeniz: az girintili, kıta sahanlığı dar
- Dağlar kıyıya dikEnine kıyıEge: girintili, körfez ve liman çok
- Paralel dağların çukurları su altındaDalmaçya kıyısıAntalya-Kaş (Teke) kıyıları; adalar kıyıya paralelKPSS 2021
- Akarsu vadisi su altındaRia kıyısıHaliç ve İstanbul Boğazı çevresi
- Kıyı setiLagünBüyükçekmece, Küçükçekmece, Akyatan
- Ada karaya bağlandıTomboloKapıdağ Yarımadası (Erdek)
Kumul, yalıyar ve kıta sahanlığı
- Kıyı kumulu: Orta Karadeniz’den Hatay’a kadar batı kıyılarında, düz plaj ve deltaların gerisinde. Doğu Karadeniz’de dağlar hemen kıyıdan yükseldiği için az. KPSS 2018
- Yalıyar (falez): dalganın oyduğu dik kıyı; dağın kıyıya paralel ve yakın olduğu yerlerde. Orta Karadeniz’in delta kıyısında (Samsun, Canik Dağları içeride) az. KPSS 2022
- Kıta sahanlığı dağlar kıyıdan uzaktaysa geniş, hemen kıyıdan yükseliyorsa dar: Çukurova > Silifke > Batı Toroslar (Antalya’nın batısı). KPSS 2019
Ege körfezleri: kuzeyden güneye
- 1Saros Körfezi
- 2Edremit Körfezi KPSS 2023
- 3Çandarlı Körfezi KPSS 2023
- 4İzmir Körfezi KPSS 2023
- 5Kuşadası Körfezi
- 6Güllük Körfezi
- 7Gökova Körfezi
- 8Bozcaada gezinin başı
Bozcaada’dan Kuşadası’na kıyı boyunca giden gemi sırasıyla Edremit, Çandarlı ve İzmir körfezlerinden geçer; Saros kuzeyde, Güllük ve Gökova güneyde kalır. KPSS 2023
Kodla
Sabah Erken Çay İçmek Keyfi Güzel Getirir
Ege körfezleri kuzeyden güneye: Saros, Edremit, Çandarlı, İzmir, Kuşadası, Güllük, Gökova.
Akdeniz kıyısı: Kaş’tan Karataş’a
- 1Kaş Dalmaçya tipi kıyı KPSS 2021
- 2Antalya’nın batısı (Batı Toroslar) dağ kıyıdan yükselir: kıta sahanlığı dar KPSS 2019
- 3Aksu, Köprüçay, Manavgat Anamur’un batısında kalır
- 4Anamur Burnu
- 5Göksu Deltası (Silifke) Anamur ile Karataş arasında KPSS 2023
- 6Karataş (Adana)
- 7Çukurova kıyısı dağlar içeride: kıta sahanlığı geniş KPSS 2019
- 8Ceyhan ağzı Karataş’ın doğusunda kalır
Anamur Burnu’ndan Karataş’a giden tekne Göksu’nun denize döküldüğü yeri (Silifke) görür. KPSS 2023
ÖSYM tuzağı
Kıyı kumulunun az olduğu kıyı Doğu Karadeniz (Ordu-Giresun): dağlar kıyıdan hemen yükseliyor, düz plaj yok. KPSS 2018
Akarsular ve Göller
Türkiye’nin akarsuları
- Arazi genç ve yüksek: akarsuların yatak eğimi fazla, denge profiline ulaşmamışlar; bu yüzden vadilerin çoğu V şekilli. KPSS 2015
- Rejimleri düzensiz, hidroelektrik potansiyeli yüksek, ulaşıma elverişsiz. En uzunu (yurt içinde) Kızılırmak.
- Fırat: en büyük su toplama havzası ve en yüksek akım; kolları Murat ve Karasu; sınırı aşıp Basra Körfezi’ne dökülür. KPSS 2022 (iptal)
- İç kesimden doğup sıradağı yararak denize ulaşanlar: Kızılırmak, Yeşilırmak, Sakarya, Fırat, Seyhan, Ceyhan. Dalaman Çayı iç kesimden değil, kıyıya yakın Yeşilgöl Dağları’ndan doğar. KPSS 2018
Büyük akarsular ve havzaları
- 1Fırat Basra Körfezi; en büyük havza KPSS 2022 (iptal)
- 2Dicle Basra Körfezi
- 3Kızılırmak Karadeniz; en uzun
- 4Sakarya Karadeniz
- 5Aras Ermenistan sınırı; Hazar’a: kapalı havza KPSS 2023
- 6Çoruh Batum’da Karadeniz’e: açık havza KPSS 2023
- 7Gediz Ege’ye: açık havza
- 8Meriç Yunanistan sınırı
- 9Seyhan Akdeniz
- 10Dalaman Çayı Yeşilgöl Dağları’ndan; iç kesimden doğmaz KPSS 2018
Mavi çizgiler büyük akarsular; Çoruh, Gediz ve Seyhan gibi kısa olanlar sadece numarayla.
Açık havza, kapalı havza, sınır
- Açık havza: denize ulaşır. Gediz Ege’ye, Çoruh Gürcistan’dan geçip Batum’da Karadeniz’e. Kapalı havza: denize ulaşmaz; Aras Hazar Denizi’ne dökülür. KPSS 2023
- Aras ve kolu Arpaçay Türkiye ile Ermenistan arasındaki sınırı çizer; Meriç Yunanistan sınırını. KPSS 2021
Göller oluşumlarına göre
| Oluşum | Örnek |
|---|---|
| Tektonik | Tuz, Burdur, Eğirdir, Beyşehir, Sapanca, İznik, Ulubat, Hazar KPSS 2017 |
| Karstik (eriyen kayaç) | Salda, Hafik, Kestel, Avlan, Suğla; obruk gölleri KPSS 2022 |
| Volkanik (krater, maar) | Nemrut, Meke, Acıgöl (Karapınar) |
| Lav seti | Van (tektonik çanak + lav seti), Çıldır, Erçek |
| Heyelan seti | Tortum, Abant, Yedigöller, Uzungöl, Sera |
| Kıyı seti (lagün) | Büyükçekmece, Küçükçekmece, Terkos |
| Alüvyal set | Mogan ve Eymir (birikinti yelpazesi), Köyceğiz KPSS 2024 |
| Buzul (sirk) | Kaçkar, Aladağlar ve Cilo’daki küçük göller |
ÖSYM’nin sorduğu göller
- 1Büyükçekmece kıyı seti
- 2Abant heyelan seti
- 3Mogan (Ankara) birikinti yelpazesi seti KPSS 2024
- 4Seyfe (Kırşehir) kurak alanda sığ, kuruyabilen sulak alan KPSS 2021
- 5Tuz Gölü tektonik, kapalı havza
- 6Hafik (Sivas) karstik (jips) KPSS 2022
- 7Tortum (Erzurum) heyelan seti
- 8Uzungöl (Trabzon) heyelan seti
- 9Van Gölü tektonik çanak, lav seti
- 10Beyşehir tektonik; set gölü değil KPSS 2017
- 11Burdur tektonik, kapalı havza, kuş göç yolu; küçülüyor KPSS 2023
- 12Köyceğiz alüvyal set
Sorulan göller tek tek
- Seyfe (Kırşehir): kurak alanın kapalı havzasında sığ göl; yağışlı yılda büyür, kurakta kuruyabilir; kendine has ekosistemiyle önemli sulak alan. KPSS 2021
- Burdur: tektonik, kapalı havzada; göçmen kuşların uğrak yeri; su seviyesi son yıllarda çok düştü, alanı daraldı. KPSS 2023
- Mogan (Ankara): yan derelerin getirdiği birikinti yelpazesi vadinin önünü tıkadı. Van tektonik ve lav seti, Tuz tektonik, Terkos kıyı seti, Tortum heyelan seti. KPSS 2024
- Hafik (Sivas) karstik göl; Sapanca ve Ulubat tektonik, Abant heyelan seti. KPSS 2022
ÖSYM tuzağı
Beyşehir set gölü değil, tektonik. Set gölleri: Büyükçekmece (kıyı), Köyceğiz (alüvyal), Uzungöl ve Tortum (heyelan). KPSS 2017
Karst, Buzul ve Volkanik Şekiller
Karst: suyun erittiği kayaç
- Kalker, jips (alçı taşı) ve kaya tuzu gibi suda eriyen kayaçlarda: lapya, dolin, uvala, polye, obruk, mağara, sarkıt-dikit, traverten (Pamukkale).
- Polye (karstik ova): Batı Toroslarda çok, çünkü kalker kalın ve yapı kırıklı. Elmalı, Kestel, Tefenni. KPSS 2016
- Jips karstı: Sivas’ta, Yukarı Kızılırmak’ta; kaya tuzuyla birlikte büyük kütleler. KPSS 2020
- Obruk: mağara ve yer altı boşluklarının tavanı çökünce oluşan derin çukur; en çok Konya’da. Yer altı suyunun aşırı çekilmesi yenilerini açıyor. KPSS 2024
Karstın yaygın olduğu yöreler
- 1Teke yöresi (Batı Toroslar) polyeler: Elmalı, Kestel, Tefenni KPSS 2016
- 2Antalya karstik şekiller yaygın KPSS 2023
- 3Taşeli Platosu karstik plato
- 4Konya: Obruk Platosu ve Karapınar obruklar KPSS 2024
- 5Sivas jips karstı; Hafik Gölü KPSS 2020
- 6Pamukkale (Denizli) traverten
Buzul: yüksek dağın işi
- Buzul şekilleri (sirk, buzul vadisi, moren, sirk gölü) yüksek dağlarda, genellikle 2000 m’nin üstünde; IV. Zaman buzul çağlarından kaldı. Plato görünümlü yerlerde değil, sadece kuzeyde de değil. KPSS 2016
- Güncel buzullar 3000 m’nin üstünde: Cilo-Sat (Hakkâri), Kaçkar, Aladağlar ve volkanik Ağrı, Süphan. Volkanik dağlarda da buzul var. KPSS 2014
Buzul şekillerinin yaygın olduğu dağlar
- 1Kaçkar Dağları Doğu Karadeniz KPSS 2021
- 2Cilo-Sat Dağları (Hakkâri) en büyük güncel buzullar KPSS 2021
- 3Ağrı Dağı volkanik; buzul örtüsü KPSS 2014
- 4Süphan Dağı volkanik
- 5Erciyes Dağı volkanik
- 6Aladağlar Orta Toroslar
- 7Uzunyayla plato, 1500-2100 m: buzul şekli yok KPSS 2023
Volkanik dağlar ve araziler
- 1Erzurum-Kars-Ardahan lav örtüsü: en yaygın volkanik arazi KPSS 2017
- 2Ağrı Dağı Türkiye’nin en yükseği
- 3Nemrut, Süphan, Tendürek Nemrut’ta krater gölü
- 4Kapadokya: Erciyes, Hasan, Melendiz genç volkanik arazi, peribacaları KPSS 2022 (iptal)
- 5Karacadağ (Diyarbakır-Şanlıurfa) kalkan volkanı KPSS 2023
- 6Kula (Manisa) genç volkanik koniler
- 7Aydın genç volkanik değil: Kula Manisa’da KPSS 2022 (iptal)
Kodla
Dördü doğuda, üçü Kapadokya’da, biri Diyarbakır’da, biri Kula’da
Doğu: Ağrı, Süphan, Nemrut, Tendürek · Kapadokya: Erciyes, Hasan, Melendiz · Güneydoğu: Karacadağ (kalkan) · Ege: Kula (Manisa).
ÖSYM tuzağı
Genç volkanik araziyi Ege’de görürsen Kula’yı (Manisa) düşün; haritada Aydın gösterilmişse o tuzak. Kapadokya (Erciyes, Hasan, Melendiz) her zaman doğru. KPSS 2022 (iptal)
Topraklar ve Yükseltiyle Bitki
Toprak tipleri: nerede, neden?
- Erzurum-KarsÇernozyomYazı yağışlı karasal, uzun çayır; humuslu kara toprakKPSS 2014
- Akdeniz kıyısıTerra rossaKalker üzerinde kırmızı; organik madde az
- KaradenizKahverengi ormanNemli ormanlar altında
- Doğu KaradenizKırmızı-sarı podzolikÇok yağış: yıkanmış, asidik
- Batı KaradenizPodzolİğne yapraklı orman altında; Toroslarda değil
- İç bölgelerKahverengi, kestaneStep altında; yağışa göre renk değişirKPSS 2022
- Trakya (Ergene)VertisolKepir, “taş doğuran”; killiKPSS 2020
- Tuz Gölü çevresiÇorak (tuzlu)Bünyesi tuzlu, verimi düşük
- Delta ve tabanAlüvyalAkarsu getirdi: Çukurova, Bafra, Çarşamba
Toprakların haritası
- 1Çernozyom: Erzurum-Kars-Ardahan KPSS 2014
- 2Terra rossa: Akdeniz kıyısı KPSS 2016
- 3Vertisol: Trakya KPSS 2020
- 4Alüvyal: Çukurova KPSS 2015
- 5Kırmızı-sarı podzolik ve kahverengi orman: Doğu Karadeniz KPSS 2015
- 6Podzol: Batı Karadeniz
- 7Çorak (tuzlu): Tuz Gölü çevresi KPSS 2016
- 8Kahverengi ve kestane renkli step: İç Anadolu KPSS 2022
ÖSYM 2016’da dört alanın toprağını verdi: Erzurum-Kars çernozyom, Akdeniz terra rossa, Doğu Karadeniz yıkanmış asidik orman toprağı, Tuz Gölü çevresi tuzlu toprak. KPSS 2016
ÖSYM’nin sorduğu toprak bilgileri
- Kuzeydoğu Anadolu’da uzun boylu çayırlar altında koyu renkli, humusça zengin toprak: çernozyom. KPSS 2014
- Haritada Çukurova alüvyal, Doğu Karadeniz kahverengi orman, Erzurum-Kars çernozyom. KPSS 2015
- Vertisol (kepir, taş doğuran) sınırlı alanda, en çok Trakya’da; Karadeniz kıyısında değil. Ayçiçeğine elverişli. KPSS 2020
- İç bölgelerde step altında kahverengi ve kestane renkli topraklar (doğru); podzol Toroslarda değil Karadeniz’de; vertisol Karadeniz kıyısında değil Trakya’da. KPSS 2022
Kaçkar’da kıyıdan zirveye ağaçlar
- Kıyı ve alçak yamaç: kestane, gürgen, şimşir, kızılağaç KPSS 2016
- Orta yükselti: kayın, sonra karışık orman
- Yüksek yamaç: sarıçam, göknar, ladin (ladin Doğu Karadeniz’e özgü) KPSS 2016
- Orman sınırının üstü: alpin çayırlar ve yaylalar
Kısa mesafede bu kadar çok ağaç türü: nemli iklim ve kıyıdan hızla yükselen dağ (Doğu Karadeniz).
Doğal Afetler: Deprem, Heyelan, Çığ
Fay hatları ve afet yöreleri
- 1Yalova KAF KPSS 2021
- 2Bolu KAF KPSS 2021
- 3Tokat (Erbaa, Niksar) KAF KPSS 2021
- 4Erzincan KAF KPSS 2021
- 5Elazığ KAF’ta değil, Doğu Anadolu Fayı’nda KPSS 2021
- 6Taşeli Platosu faylara uzak: deprem riski en az KPSS 2016
- 7Doğu Karadeniz heyelan ve çığ KPSS 2022 (iptal)
- 8Erzurum-Bingöl dağlık kesimi eğim, kar suyu: heyelan KPSS 2022
- 9Hakkâri çığ KPSS 2022 (iptal)
Düz çizgi Kuzey Anadolu Fayı (KAF), kesikli çizgi Doğu Anadolu Fayı (DAF); ikisi Karlıova’da birleşir. Batı Anadolu’da Ege grabenlerinin fayları da deprem üretir.
Deprem
- KAF: Karlıova’dan Saros’a; İzmit, Adapazarı, Düzce, Bolu, Çankırı, Tokat (Erbaa, Niksar), Erzincan üzerinde, Yalova kıyısında. Elazığ KAF’ta değil, DAF üzerinde. KPSS 2021
- DAF: Karlıova, Bingöl, Elazığ, Malatya, Kahramanmaraş, Hatay; 6 Şubat 2023 depremleri bu hat üzerinde.
- Deprem riski en az yörelerden biri Taşeli Platosu: büyük fay hatlarından uzak. KPSS 2016
Heyelan ve çığ
- Heyelan en çok Karadeniz’de: bol yağış, eğim, killi kayaç, tabaka eğimi ve yol yapımı gibi işlerle yamaç dengesinin bozulması. Akarsu rejimi heyelanın sebebi değil. KPSS 2014
- Jeolojik yapı, eğim, suya doygun toprak ve bozulan yamaç dengesi birleşince heyelan: haritada Doğu Anadolu’nun dağlık iç kesimi (Erzurum-Bingöl); Konya ve Gaziantep gibi düzlükler değil. KPSS 2022
- Çığ: eğim ve kar kalınlığı birlikte fazla olan Doğu Karadeniz dağları ve Hakkâri çevresi. KPSS 2022 (iptal)
ÖSYM tuzağı
Karadeniz’de heyelanın nedenleri arasında akarsu rejimlerinin farklılığı yok: o taşkının konusu. KPSS 2014
ÖSYM tuzakları: tek sayfada
Her çıkmış sorunun bir tuzağı var. Sınavdan önceki son tekrar için bu liste yeter.
- Ege’nin horst-graben yapısı kıyı ile iç kesim arasında ulaşımı zorlaştırmaz, kolaylaştırır. KPSS 2014
- Farklı kayaç türleri yükseltiyi artırmaz, şekillerin görünüşünü değiştirir. KPSS 2014
- Karadeniz heyelanlarında akarsu rejimi etken değil. KPSS 2014
- Kuzeydoğu Anadolu’nun koyu renkli çayır toprağı çernozyom; podzol ya da terra rossa değil. KPSS 2014
- “Volkanik dağlarda buzul yok” yanlış: Ağrı ve Süphan’da güncel buzul var. KPSS 2014
- Muş Ovası yüksek ve kışı sert: tarım, yerleşme ve sanayiye öbür ovalar kadar elverişli değil. KPSS 2014
- V vadilerin sebebi akarsuların denge profiline ulaşmamış olması; kar erimesi ya da kayaç değil. KPSS 2015
- Çukurova alüvyal, Doğu Karadeniz kahverengi orman, Erzurum-Kars çernozyom. KPSS 2015
- Kuru tarım ve hayvancılık genellemesine uymayan plato Taşeli. KPSS 2015
- Ergene delta değil, tektonik ova; Elmalı karstik, Bafra delta, Nazilli ve Merzifon tektonik. KPSS 2015
- Tuzlu toprak Tuz Gölü çevresinde, asidik yıkanmış toprak Doğu Karadeniz’de. KPSS 2016
- Ladin görülüyorsa yer Doğu Karadeniz (Kaçkar); Amanos, Bozdağ, Kazdağı, Bolkar değil. KPSS 2016
- Deprem riski en az olan Taşeli Platosu; Ege, KAF ve DAF üzerindekiler riskli. KPSS 2016
- Buzul şekilleri yüksek dağlarda ve 2000 m’nin üstünde; plato ya da “sadece kuzey” değil. KPSS 2016
- Polyeler Batı Toroslarda kalın kalker ve kırıklı yapı yüzünden; yağış rejimi yüzünden değil. KPSS 2016
- Ortalama yükseltiyi artıran Alp sıradağları ve epirojenez; Ege’nin horst-grabeni değil. KPSS 2016
- Volkanik arazinin en yaygın olduğu yer Erzurum-Kars lav platosu. KPSS 2017
- Beyşehir tektonik: set gölleri arasında değil. KPSS 2017
- Haritadaki Yıldız, Ilgaz, Menderes, Kırşehir, Bitlis alanlarının ortak özelliği masif olmaları. KPSS 2017
- Ege Denizi II. Zaman’da oluşmadı; III. Zaman sonu ile IV. Zaman’da çöktü. KPSS 2018
- Erzurum-Kars masif değil, genç volkanik lav örtüsü. KPSS 2018
- Kıyı kumulu az olan kıyı Doğu Karadeniz: dağ hemen kıyıdan yükseliyor. KPSS 2018
- Dalaman Çayı iç kesimden doğmaz; Kızılırmak, Fırat, Seyhan ve Sakarya doğar. KPSS 2018
- Obruk Platosu Tuz Gölü’nün güneyinde; Haymana ya da Bozok değil. KPSS 2019
- Kıta sahanlığı genişten dara: Çukurova, Silifke, Batı Toroslar. KPSS 2019
- Tektonik Suluova, delta Çarşamba, karstik Elmalı. KPSS 2019
- Boğazlar epirojenik, deltalar dış kuvvet; orojenik olan KAF ve Toros dağları. KPSS 2020
- Lav platosu Erzurum-Kars; Çatalca-Kocaeli aşınım, Cihanbeyli tabaka, Taşeli karst. KPSS 2020
- Jips karstı Sivas’ta. KPSS 2020
- Vertisol Trakya’da yaygın. KPSS 2020
- Elazığ KAF’ta değil, DAF üzerinde. KPSS 2021
- Buzul şekilleri Kaçkar ve Hakkâri dağlarında; Kazdağı ve Menteşe’de değil. KPSS 2021
- Dağların geniş alan kaplaması tektonik ve volkanik; kimyasal ayrışma ve kayaç türü değil. KPSS 2021
- Dalmaçya kıyısı Antalya-Kaş (Teke) kıyısında. KPSS 2021
- Kurakta kuruyabilen sığ sulak alan Seyfe; Abant ve Tortum heyelan seti, Eğirdir tektonik. KPSS 2021
- Aras ve Arpaçay Ermenistan sınırında; İran ya da Gürcistan değil. KPSS 2021
- Genç volkanik arazi Kapadokya; Aydın değil (Kula Manisa’da). KPSS 2022 (iptal)
- Hatay’dan Sinop’a: Amanos, Tahtalı, Küre. KPSS 2022 (iptal)
- En büyük havza ve en yüksek akım Fırat; en uzun Kızılırmak. KPSS 2022 (iptal)
- Çığ Doğu Karadeniz ve Hakkâri’de sık; Ege ve İç Anadolu düzlüklerinde değil. KPSS 2022 (iptal)
- İz düşüm ile gerçek alan farkı düz İç Anadolu’da en az. KPSS 2022 (iptal)
- Karstik göl Hafik; Sapanca ve Ulubat tektonik, Abant heyelan seti. KPSS 2022
- Haritadaki heyelan yöresi Doğu Anadolu’nun dağlık iç kesimi; Konya ve Gaziantep düzlükleri değil. KPSS 2022
- Sultan Batı Toros, Ilgaz Kuzey Anadolu, Mercan Doğu Anadolu dağıdır. KPSS 2022
- Yalıyar az olan kıyı Orta Karadeniz’in delta kıyısı. KPSS 2022
- Podzol Toroslarda değil Karadeniz’de; vertisol Karadeniz kıyısında değil Trakya’da. KPSS 2022
- Linyit III. Zaman’da (Tersiyer) oluştu; Paleozoik taş kömürünün zamanı. KPSS 2022
- Uzunyayla’da buzul şekli, Cihanbeyli’de derin kanyon yok; Kapadokya’da volkanik şekil var. KPSS 2023
- Aras kapalı havza (Hazar); Gediz ve Çoruh açık havza. KPSS 2023
- Tektonik, kapalı havzalı, kuş göç yolunda küçülen göl Burdur; Nemrut volkanik, Tortum heyelan seti. KPSS 2023
- Anamur ile Karataş arasında Göksu dökülür; Ceyhan Karataş’ın doğusunda, Manavgat ve Aksu Anamur’un batısında. KPSS 2023
- Bozcaada’dan Kuşadası’na: Edremit, Çandarlı, İzmir körfezleri; Saros ve Güllük dışarıda. KPSS 2023
- Kalkan volkanı Karacadağ, horst Bozdağ, karst Antalya, buzul Kaçkar. KPSS 2023
- Toroslar Alp orojenezinin ürünü; buzullaşma ya da dalga değil. KPSS 2024
- Dağlık saha az olan yerler Konya Ovası ve Harran; Küre, Cilo ve Mescit dağlık. KPSS 2024
- Obruklar en çok Konya’da; Doğu Karadeniz ya da Trakya’da değil. KPSS 2024
- Birikinti yelpazesiyle tıkanan vadide oluşan göl Mogan; Van, Tuz, Terkos, Tortum değil. KPSS 2024
Kendini dene: doğru mu, yanlış mı?
Önce cevabını ver, sonra satıra dokunup kontrol et.Önce D ya da Y’yi işaretle; cevaplar sayfanın sonunda.
1.Kuzey Anadolu Dağları ve Toroslar III. Zaman’da Alp orojenezi ile oluştu.
Doğru! Kıvrılma ve kırılma: orojenez.
2.İstanbul Boğazı orojenik hareketlerle oluştu.
Yanlış! Çökmeyle, epirojenik; IV. Zaman.
3.Erzurum-Kars Platosu bir masiftir.
Yanlış! Genç volkanik lav platosu.
4.Polyeler en çok Batı Toroslarda görülür.
Doğru! Kalın kalker ve kırıklı yapı.
5.Ağrı ve Süphan gibi volkanik dağlarda güncel buzul vardır.
Doğru! Volkanik dağlarda da buzul olabilir.
6.Ergene Ovası bir delta ovasıdır.
Yanlış! Tektonik çöküntü.
7.Kıyı kumulları en çok Doğu Karadeniz kıyılarında görülür.
Yanlış! En az orada; dağ kıyıdan yükselir.
8.Aras Nehri denize ulaşmaz, Hazar’a dökülür.
Doğru! Kapalı havza.
9.Beyşehir Gölü bir heyelan set gölüdür.
Yanlış! Tektonik göl.
10.Mogan Gölü birikinti yelpazesinin vadinin önünü kapatmasıyla oluştu.
Doğru! Alüvyal set gölü.
11.Vertisoller en çok Karadeniz kıyısında görülür.
Yanlış! Trakya’da.
12.Elazığ Kuzey Anadolu Fay Hattı üzerindedir.
Yanlış! Doğu Anadolu Fayı üzerinde.
13.Kula’nın genç volkanik arazisi Manisa’dadır.
Doğru! Aydın değil.
14.Fırat, Türkiye’nin en büyük havzalı ve en yüksek akımlı akarsuyudur.
Doğru! En uzunu Kızılırmak.
15.Dalmaçya tipi kıyıya en iyi örnek Ege’nin enine kıyılarıdır.
Yanlış! Antalya-Kaş (Teke) kıyıları.
Cevaplar
- D Kıvrılma ve kırılma: orojenez.
- Y Çökmeyle, epirojenik; IV. Zaman.
- Y Genç volkanik lav platosu.
- D Kalın kalker ve kırıklı yapı.
- D Volkanik dağlarda da buzul olabilir.
- Y Tektonik çöküntü.
- Y En az orada; dağ kıyıdan yükselir.
- D Kapalı havza.
- Y Tektonik göl.
- D Alüvyal set gölü.
- Y Trakya’da.
- Y Doğu Anadolu Fayı üzerinde.
- D Aydın değil.
- D En uzunu Kızılırmak.
- Y Antalya-Kaş (Teke) kıyıları.
Sıradaki üniteler
- KPSS Coğrafya Konuları ve Soru Dağılımı
- Ünite 3: Türkiye’nin İklimi ve Bitki Örtüsü
- KPSS Lisans Puan Hesaplama
- KPSS Atama (Taban) Puanları
Kaynak: Konu kapsamı ve ağırlık: ÖSYM 2026-KPSS Kılavuzu, Tablo 1. Soru yılları: ÖSYM 2014-2024 KPSS Genel Kültür testleri.