KPSS Coğrafya · Ünite 3 / 8 · Türkiye’nin Fiziki Özellikleri
Türkiye’nin İklimi ve Bitki Örtüsü: KPSS Hap Bilgi
İklim ve bitki örtüsü fiziki coğrafyanın ikinci büyük konusu: ÖSYM 2014-2024 arasında buradan 18 soru sordu, sınav başına 1-2 soru.
Soruların 8’i iklimden: basınç merkezleri, karasallık, yağış grafikleri, mikroklima. 7’si bitki örtüsünden (maki, psödomaki, dar alanda yetişen ağaçlar), 3’ü iklimin denize ve toprağa etkisinden. ÖSYM’nin sorduğu her bilginin yanında sorulduğu yıl yazıyor.
Bu ünitede
- 18 çıkmış soru (2014-2024)
- bu bloktan yılda ~7 soru
- 18 ÖSYM tuzağı
ÖSYM bu üniteden ne sordu?
18 sorunun 8’i tek konudan geldi: İklim: basınç, karasallık, grafik, mikroklima.
İklim: basınç, karasallık, grafik, mikroklima8 soru
- 2014 Yağış grafiği: hangi yağış rejimi?
- 2015 Muson sisteminin parçası olan basınç merkezi
- 2015 Kışın kuzeyden, yazın güneyden hava kütleleri
- 2016 Karasallığın en fazla olduğu alan
- 2018 Şanlıurfa yazın Mersin’den neden sıcak?
- 2019 Mikroklimaya örnek uygulamalar
- 2020 Sıcaklık-yağış grafiği hangi ilin?
- 2021 Vejetasyon döneminin en kısa olduğu plato
Bitki örtüsü: formasyonlar ve ağaçlar7 soru
- 2017 Ağaç türü ve iklim eşleştirmesi
- 2018 Endemik bitki zenginliğinin nedenleri
- 2019 En dar alanda yayılan ağaç
- 2020 Zakkum, defne, keçiboynuzu: haritada nerede?
- 2022 (iptal) Dar alanda görülen ağaçlar
- 2022 Kısa mesafede bitki değişen güzergâh
- 2024 Ege’de görülmeyen bitki formasyonu
İklimin denize ve toprağa etkisi3 soru
- 2019 Karadeniz’in tuzluluğunun az olması
- 2019 Yıkanmış, asidik, koyu renkli topraklar
- 2024 Toprakta kireç ve tuz birikimi beklenmeyen il
Yıllar 2014-2024 KPSS Genel Kültür testlerinden; “2022 (iptal)” ÖSYM’nin iptal edip yenilediği 2022 oturumu. Soruların metni ÖSYM’nin telifinde olduğu için burada yok; sorulan bilgi notlarda KPSS 2019 gibi bir damgayla, sorulduğu yılla işaretli.
İklimi Belirleyenler: Konum, Basınç, Rüzgâr
Türkiye neden iki farklı hava kütlesinin arasında?
- Kışın kuzeyden soğuk ve nemli, yazın güneyden sıcak ve kuru hava kütleleri gelir: Türkiye orta kuşakta, iki hava kütlesinin karşılaştığı yerde. Bu mutlak konumun sonucu. KPSS 2015
- Dört mevsim, cephe yağışları ve batı rüzgârları da aynı sebepten (bkz. Ünite 1, coğrafi konum).
Türkiye’yi etkileyen basınç merkezleri
| Basınç merkezi | Ne zaman, nasıl? |
|---|---|
| Sibirya Yüksek Basıncı (termik) | Kışın kuzeydoğudan; kuru ve çok soğuk hava, ayaz |
| İzlanda Alçak Basıncı (dinamik) | Kışın kuzeybatıdan; ılık ve nemli hava, yağış |
| Azor Yüksek Basıncı (dinamik) | Yazın batıdan; sıcak ve kuru hava, yağış azalır |
| Basra Alçak Basıncı (termik) | Yazın güneydoğudan; sıcak ve kuru hava. Güney Asya muson sisteminin parçası KPSS 2015 |
Kışın Sibirya ve İzlanda, yazın Azor ve Basra
Kış basınç merkezleri kuzeyden (Sibirya kuzeydoğu, İzlanda kuzeybatı), yaz basınç merkezleri güneyden ve batıdan (Basra güneydoğu, Azor batı). Musonla ilgili olan Basra.
Yazın Şanlıurfa mı sıcak, Mersin mi?
- Denizden uzak: karasal
- Nem az, gökyüzü açık
- Basra Alçak Basıncı’na yakın
- Güneyden sıcak ve kuru rüzgârlar
- Deniz kenarı: deniz etkisi
- Nem fazla
- Meltemler serinletir
- Yükselti ikisinde de düşük
Aynı enlemde olmalarına rağmen Şanlıurfa’nın yazın daha sıcak olmasında yükseltinin etkisi yok: Şanlıurfa daha yüksek, yükselti onu serinletir. KPSS 2018
ÖSYM tuzağı
Muson sisteminin parçası Basra Alçak Basıncı; Sibirya, Azor, İzlanda ya da Akdeniz’in alçak basınçları değil. KPSS 2015
Sıcaklık, Karasallık ve Yağış
Karasallık ve vejetasyon süresi
- Karasallık = yaz ile kış sıcaklığı arasındaki fark. Denizden uzaklaştıkça ve yükseldikçe artar; en fazla Erzurum-Kars yöresinde, en az kıyılarda. KPSS 2016
- Vejetasyon dönemi (bitkinin uyanık geçirdiği süre) sıcaklık eşiğinin üstünde kalınan süredir: en kısa Erzurum-Kars Platosu’nda (uzun ve sert kış), en uzun Akdeniz kıyılarında. KPSS 2021
- Kıyı ile iç kesim: kıyı dağları denizin ılıtıcı etkisini kıyıda tutar; dağların arkası kışın çok soğuk, yazın çok sıcak olur.
ÖSYM’nin sorduğu iklim yöreleri
- 1Erzurum sert karasal: yağış en çok Mayıs-Haziran, yazın da sürer KPSS 2014
- 2Kars (Erzurum-Kars Platosu) karasallık en fazla, vejetasyon dönemi en kısa KPSS 2016
- 3Konya step: Ocak 0 °C civarı, en çok Mayıs, yaz kurak KPSS 2020
- 4Şanlıurfa yazın Mersin’den sıcak KPSS 2018
- 5Mersin deniz etkisi: nemli, yazı daha ılık
- 6Iğdır Ovası mikroklima: pamuk KPSS 2019
- 7Çoruh Vadisi (Artvin) mikroklima: zeytin KPSS 2019
- 8Rize her mevsim yağışlı; yıkanmış asidik toprak KPSS 2024
- 9Antalya Akdeniz iklimi: kış ılık ve yağışlı, yaz kurak
- 10İstanbul Marmara: geçiş iklimi
Mikroklima: çevresinden farklı küçük iklim
- Iğdır Ovası’nda pamuk (alçak, çevresi dağlarla korunan Aras vadisi) ve Çoruh Vadisi’nde zeytin: çevredeki iklimde yetişmeyecek ürünler. KPSS 2019
- Çukurova’da mısır ya da Meriç’te çeltik mikroklima değil: o ürünler zaten bölgenin iklimine uygun. KPSS 2019
Denizlerimiz: tuzluluk
- Karadeniz en az tuzlu deniz (binde 17-18): Tuna, Dinyeper, Don gibi büyük akarsularla beslenir ve serin olduğu için buharlaşma azdır. Derinliği ya da kirliliği tuzluluğu düşürmez. KPSS 2019
- Akdeniz en tuzlu (binde 38-39): buharlaşma fazla, büyük akarsu az. Tuzluluk Karadeniz’den Marmara ve Ege’ye, oradan Akdeniz’e doğru artar.
Kış Akdeniz’in, bahar İç Anadolu’nun, yaz başı Doğu’nun, her mevsim Karadeniz’in
En yağışlı mevsim: Akdeniz kış, İç Anadolu ilkbahar (Mayıs), Doğu Anadolu ilkbahar sonu-yaz başı (Mayıs-Haziran), Karadeniz her mevsim (en çok sonbahar).
ÖSYM tuzağı
Kışın kuzeyden soğuk, yazın güneyden sıcak hava kütlelerinin gelmesi mutlak konumdan; üç tarafın denizlerle çevrili olmasından ya da yükseltiden değil. KPSS 2015
İklim Tipleri ve Grafik Okuma
Grafikteki ipucu hangi iklimi gösterir?
| İklim | Grafikte ipucu |
|---|---|
| Akdeniz (Antalya, Adana) | Kış yağışlı, yaz çok kurak; Ocak ılık (8-10 °C) |
| Karadeniz (Rize, Trabzon) | Her ay yağış, en çok sonbahar; yaz-kış farkı az |
| Marmara geçiş (İstanbul) | Kış yağışlı, yaz kurak ama Akdeniz kadar değil |
| Step / İç Anadolu (Konya) | Yağış az; en çok ilkbahar (Mayıs), yaz kurak; Ocak 0 °C civarı KPSS 2020 |
| Sert karasal / Doğu Anadolu (Erzurum) | En çok Mayıs-Haziran, yazın da yağış sürer; kış çok soğuk ve karlı KPSS 2014 |
| Güneydoğu (Şanlıurfa, Diyarbakır) | Akdeniz’e benzer yağış; yaz çok sıcak ve kurak |
Bir iklim grafiği üç adımda
- Ocak sıcaklığına bak: 8 °C üstü kıyı (Akdeniz, Ege); 0 °C civarı İç Anadolu; çok altı Doğu Anadolu.
- Yazın yağış var mı? Her ay yağış Karadeniz; yaz başında bile yağış Doğu Anadolu; yaz kuruysa Akdeniz ya da step.
- En yağışlı ayı bul: kış Akdeniz, Mayıs İç Anadolu, Mayıs-Haziran Doğu Anadolu. KPSS 2020
ÖSYM tuzağı
Yağışın Mayıs-Haziran’da en çok olduğu, kışın az olduğu grafik Doğu Anadolu karasalının; İç Anadolu’da yaz başı kurak, Akdeniz’de en çok yağış kışın. KPSS 2014
Bitki Örtüsü
Bitki formasyonları
- Akdeniz ve Ege kıyılarıMakiKurak yaza uyumlu her dem yeşil çalılar: zakkum, defne, keçiboynuzu, pırnal meşesi, menengiç, fundaKPSS 2020
- Maki tahrip oluncaGarigDaha kısa, seyrek çalılar: kekik, adaçayı, lavanta
- Sadece Karadeniz kıyılarıPsödomakiOrmanın yerine gelen “yalancı maki”: fındık, defne, kocayemiş, orman gülüKPSS 2024
- İç bölgelerStepKurak ve ağaçsız; ilkbaharda yeşerip yazın kurur
- Doğu AnadoluÇayırYazın yağış alan yüksek yerlerde uzun boylu otlar
- Kıyı dağlarıOrmanKaradeniz’de nemli, Akdeniz ve Ege’de kuru orman
Hangi ağaç hangi iklimde?
| Ağaç | Nerede? |
|---|---|
| Kızılçam | Akdeniz ve Ege kıyı dağlarının alçak yamaçları (Akdeniz iklimi) KPSS 2017 |
| Sedir | Toroslar (Akdeniz Bölgesi); karasal iklimin ağacı değil KPSS 2017 |
| Kayın | Karadeniz (nemli iklim) KPSS 2017 |
| Ladin | Sadece Doğu Karadeniz KPSS 2022 (iptal) |
| Sığla (günlük) | Sadece Muğla’da Köyceğiz-Marmaris çevresi KPSS 2019 |
| Meşe, karaçam | Hemen her bölgede: en geniş yayılanlar |
Bitki örtüsü haritası
- 1Maki: Alanya-Anamur kıyısı zakkum, defne, keçiboynuzu, pırnal meşesi KPSS 2020
- 2Sığla: Köyceğiz (Muğla) en dar yayılışlı ağaç KPSS 2019
- 3Kızılçam: kıyı dağlarının alt yamaçları Akdeniz iklimi KPSS 2017
- 4Sedir: Toroslar Toroslara özgü KPSS 2022 (iptal)
- 5Ladin: Doğu Karadeniz Doğu Karadeniz’e özgü KPSS 2022 (iptal)
- 6Kayın: Karadeniz nemli orman KPSS 2017
- 7Psödomaki: Ordu-Giresun kıyısı fındık bahçeleri; sadece Karadeniz KPSS 2024
- 8Ege Bölgesi maki, garig, orman, içeride step var; psödomaki yok KPSS 2024
- 9Step: İç Anadolu kurak, ağaçsız
- 10Canik Dağları (Ordu-Tokat arası) kıyıdan dağı aşıp iç kesime: bitki hızla değişir KPSS 2022
Ladin Karadeniz’de, sedir Toros’ta, sığla Köyceğiz’de
Dar alanda yetişen üç ağaç: ladin Doğu Karadeniz, sedir Toroslar, sığla Muğla’da Köyceğiz çevresi. Meşe, karaçam, kayın, kızılçam geniş alana yayılır.
Endemik türler ve yükseltiyle bitki
- Türkiye’deki bitki türlerinin yaklaşık üçte biri endemik (sadece burada yetişir); en çok Toroslarda. Sebepleri: geçmişteki iklim değişimleri (buzul çağlarında sığınak oldu) ve yer şekillerinin çeşitliliği; üç flora bölgesinin kesişmesi de etkili. KPSS 2018
- Kısa mesafede bitkiyi görmek isteyen yükseltinin hızla değiştiği güzergâhı seçer: Ordu-Tokat (kıyıda psödomaki ve fındık, Canik Dağları’nda nemli orman, Tokat’ta step). KPSS 2022
Ordu’dan Tokat’a giderken
- Kıyı: fındık bahçeleri ve psödomaki KPSS 2024
- Kuzeye bakan yamaç: kayın, gürgen, köknar; nemli orman
- Dağın arkası (güneye bakan yamaç): yağış azalır, kuru orman ve meşe
- Tokat: step ve kuru tarım KPSS 2022
ÖSYM tuzağı
Sedir karasal iklimin değil Torosların ağacı; kızılçam-Akdeniz ve kayın-Karadeniz eşleştirmeleri doğru. KPSS 2017
İklim ve Toprak
Bol yağış yıkar, kuraklık biriktirir
- Karadeniz’in denize bakan yamaçları
- Besinler toprağın derinine taşınır
- Toprak asidik, organik maddece zengin, koyu
- Çay bu asidik toprağı sever (Rize)
- İç Anadolu ve Güneydoğu
- Buharlaşma yağıştan fazla
- Kireç ve tuz yüzeyde birikir
- Konya, Aksaray, Yozgat, Şanlıurfa
Yıkanmış, asidik ve koyu renkli topraklar Kuzey Anadolu Dağları’nın kuzeye bakan yamaçlarında: yağış bol, orman organik madde verir. KPSS 2019
ÖSYM tuzağı
Toprakta kireç ve tuz birikimi kurak yerlerde olur: Rize’de beklenmez, bol yağış onları yıkar. Konya, Aksaray, Yozgat ve Şanlıurfa’da birikir. KPSS 2024
ÖSYM tuzakları: tek sayfada
Her çıkmış sorunun bir tuzağı var. Sınavdan önceki son tekrar için bu liste yeter.
- Yağışın Mayıs-Haziran’da en çok olduğu ve yazın da sürdüğü grafik Doğu Anadolu karasalı; İç Anadolu’da yaz başı kurak. KPSS 2014
- Muson sisteminin parçası Basra Alçak Basıncı; Sibirya, Azor, İzlanda değil. KPSS 2015
- Kışın kuzeyden, yazın güneyden hava kütlesi gelmesi mutlak konumun sonucu; denizlerle çevrili olmanın değil. KPSS 2015
- Karasallığın en fazla olduğu yer Erzurum-Kars; kıyılarda en az. KPSS 2016
- Sedir karasal iklimin ağacı değil, Toroslarda yetişir. KPSS 2017
- Endemik zenginliğin sebebi geçmiş iklim değişimleri ve yer şekilleri; Kuzey Yarım Küre’de ya da doğu boylamlarında olmak değil. KPSS 2018
- Şanlıurfa’nın yazın Mersin’den sıcak olmasında yükseltinin etkisi yok; yükselti serinletir. KPSS 2018
- En dar alanda yayılan ağaç sığla; kızılçam, karaçam, meşe ve sarıçam geniş alanda. KPSS 2019
- Karadeniz’in az tuzlu olması büyük akarsular ve az buharlaşmadan; derinlik ve kirlilik değil. KPSS 2019
- Yıkanmış asidik koyu toprak Kuzey Anadolu Dağları’nın kuzeye bakan yamaçlarında; Tuz Gölü çevresi ya da Ergene değil. KPSS 2019
- Mikroklima: Iğdır’da pamuk, Çoruh Vadisi’nde zeytin; Çukurova’da mısır ve Meriç’te çeltik değil. KPSS 2019
- Ocakta 0 °C civarı, yağış kış ve ilkbaharda, yaz kurak: Konya; Erzurum’da kış çok daha soğuk, Adana’da Ocak ılık. KPSS 2020
- Zakkum, defne, keçiboynuzu ve pırnal maki; haritada Alanya-Anamur kıyısı. KPSS 2020
- Vejetasyon dönemi en kısa Erzurum-Kars; Şanlıurfa ve Çatalca-Kocaeli’nde uzun. KPSS 2021
- Dar alanda görülen ağaçlar ladin ve sedir; kayın ve karaçam geniş alanda. KPSS 2022 (iptal)
- Kısa mesafede bitki değişimi dağ aşan Ordu-Tokat güzergâhında; Eskişehir-Ankara ya da Edirne-Tekirdağ düzlükte. KPSS 2022
- Ege’de psödomaki görülmez; Karadeniz’e özgü. Maki, garig, orman ve step Ege’de var. KPSS 2024
- Kireç ve tuz birikimi Rize’de beklenmez; kurak Konya, Aksaray, Şanlıurfa ve Yozgat’ta olur. KPSS 2024
Kendini dene: doğru mu, yanlış mı?
Önce cevabını ver, sonra satıra dokunup kontrol et.Önce D ya da Y’yi işaretle; cevaplar sayfanın sonunda.
1.Basra Alçak Basıncı yazın etkili olur ve sıcak, kuru hava getirir.
Doğru! Güney Asya muson sisteminin parçası.
2.Sibirya Yüksek Basıncı Türkiye’yi yazın etkiler.
Yanlış! Kışın; kuru ve çok soğuk hava.
3.Şanlıurfa’nın yazın Mersin’den sıcak olmasında yükselti etkilidir.
Yanlış! Karasallık, düşük nem, Basra ve güney rüzgârları.
4.Karadeniz’in tuzluluğu Akdeniz’den fazladır.
Yanlış! En az tuzlu deniz Karadeniz.
5.Vejetasyon dönemi Erzurum-Kars’ta Akdeniz kıyılarından kısadır.
Doğru! Kış uzun ve sert.
6.Iğdır’da pamuk yetişmesi mikroklimaya örnektir.
Doğru! Çoruh Vadisi’nde zeytin de.
7.Sedir ağacı en çok Karadeniz’de yetişir.
Yanlış! Toroslara özgü.
8.Sığla ağacı Türkiye’de geniş bir alana yayılır.
Yanlış! Sadece Köyceğiz-Marmaris çevresi.
9.Psödomaki Karadeniz kıyılarına özgü bir formasyondur.
Doğru! Ege’de görülmez.
10.Maki, Akdeniz ikliminin kurak yazına uymuş her dem yeşil çalılıktır.
Doğru! Zakkum, defne, keçiboynuzu.
11.Rize’nin topraklarında kireç birikimi yaygındır.
Yanlış! Bol yağış yıkar; toprak asidik.
12.İç Anadolu’da en yağışlı mevsim ilkbahardır.
Doğru! En çok Mayıs; yaz kurak.
13.Türkiye’deki bitki türlerinin yaklaşık üçte biri endemiktir.
Doğru! En çok Toroslarda.
Cevaplar
- D Güney Asya muson sisteminin parçası.
- Y Kışın; kuru ve çok soğuk hava.
- Y Karasallık, düşük nem, Basra ve güney rüzgârları.
- Y En az tuzlu deniz Karadeniz.
- D Kış uzun ve sert.
- D Çoruh Vadisi’nde zeytin de.
- Y Toroslara özgü.
- Y Sadece Köyceğiz-Marmaris çevresi.
- D Ege’de görülmez.
- D Zakkum, defne, keçiboynuzu.
- Y Bol yağış yıkar; toprak asidik.
- D En çok Mayıs; yaz kurak.
- D En çok Toroslarda.
Sıradaki üniteler
- KPSS Coğrafya Konuları ve Soru Dağılımı
- Ünite 4: Türkiye’de Nüfus ve Yerleşme
- KPSS Lisans Puan Hesaplama
- KPSS Atama (Taban) Puanları
Kaynak: Konu kapsamı ve ağırlık: ÖSYM 2026-KPSS Kılavuzu, Tablo 1. Soru yılları: ÖSYM 2014-2024 KPSS Genel Kültür testleri.