İçeriğe geç

Geri sayım

DereceRehberim
Derece Rehberim

KPSS Tarih · Ünite 5 / 13 · Osmanlı Tarihi

Osmanlı Duraklama ve Gerileme: KPSS Hap Bilgi

KPSS’de Osmanlı tarihinden her yıl yaklaşık 9 soru geliyor. Bu ünite XVII. yüzyıldaki duraklamayı, XVIII. yüzyıldaki gerilemeyi ve ıslahatları anlatıyor: ÖSYM 2012-2021 arasında buradan 14 soru sordu.

Sorular üç yerde toplanıyor: tımarın bozulup iltizamın yayılması, Lale Devri ve Batıya açılma, III. Selim ve ıslahatçılar. Savaş ve antlaşma sorulmadı. ÖSYM’nin sorduğu her bilginin yanında sorulduğu yıl yazıyor.

PDF olarak indirYazdırmaya hazır, A4

Bu ünitede

  • 14 çıkmış soru (2012-2021)
  • bu bloktan yılda ~9 soru
  • 14 ÖSYM tuzağı

ÖSYM bu üniteden ne sordu?

14 sorunun 5’i tek konudan geldi: Islahatlar ve ıslahatçılar.

  • Islahatlar ve ıslahatçılar5 soru

    • 2014 XVIII. yüzyıl ıslahatçıları
    • 2016 II. Osman ve Hotin Seferi
    • 2018 III. Selim’in ıslahat alanları
    • 2020 III. Selim ve Meclis-i Meşveret
    • 2021 Batı usulü askerî kurumlar

  • Batıya açılma: Lale Devri, elçilik, mimari5 soru

    • 2015 Avrupa etkisindeki mimari
    • 2017 Daimî elçiliklerin nedenleri
    • 2019 Batıyla ilk kültürel temas: Lale Devri
    • 2019 İlk daimî elçilik: Londra
    • 2021 Lale Devri’nin yenilikleri

  • Bozulma: tımar, iltizam, Celali4 soru

    • 2017 Sekbanlar ve taşrada asayiş
    • 2017 Tımarın bozulması ve iltizam
    • 2018 Savaşlar, Celali isyanları ve ekonomi
    • 2020 Tımarlı sipahinin gerilemesi ve iltizam

Yıllar 2012-2021 KPSS Genel Kültür testlerinden. Soruların metni ÖSYM’nin telifinde olduğu için burada yok; sorulan bilgi notlarda KPSS 2019 gibi bir damgayla, sorulduğu yılla işaretli.

Zaman Çizelgesi

Kim, ne zaman?

Kilit tarihler

  1. 1579Sokullu Mehmet Paşa öldü; Duraklama başladı.
  2. 1585Akçede tağşiş: paranın değeri düşürüldü. KPSS 2018
  3. XVII. yy başıBüyük Kaçgun: Celali isyanlarıyla köyler boşaldı. KPSS 2018
  4. 1621Hotin Seferi; II. Osman yeniçeriliği kaldırmayı düşündü. KPSS 2016
  5. 1622II. Osman yeniçerilerce öldürüldü.
  6. 1653Tarhuncu Ahmet Paşa ilk denk bütçeyi hazırladı. KPSS 2014
  7. 1683II. Viyana Kuşatması; geri çekilme başladı.
  8. 1699Karlofça: ilk büyük toprak kaybı, Gerileme başladı.
  9. 1718Pasarofça; Lale Devri başladı. KPSS 2019
  10. 1727İbrahim Müteferrika matbaası kuruldu. KPSS 2021
  11. 1730Patrona Halil İsyanı; Lale Devri bitti.
  12. 1734Humbarahane (Humbaracı Ahmet Paşa). KPSS 2014
  13. 1774Küçük Kaynarca.
  14. 1789III. Selim tahta çıktı.
  15. 1793Nizam-ı Cedit ordusu; Londra’da ilk daimî elçilik. KPSS 2019
  16. 1795Mühendishane-i Berri Hümayun açıldı. KPSS 2018
  17. 1807Kabakçı Mustafa İsyanı: III. Selim tahttan indirildi.

Bozulma: Tımar, İltizam, Celali

Tımardan iltizama

  1. XVI. yüzyıl sonu: savaşta ateşli silahlar öne çıktı. KPSS 2020
  2. Atlı tımarlı sipahinin önemi azaldı; tüfekli ücretli asker çoğaldı. KPSS 2020
  3. Ücret nakit ister: hazinenin nakit para ihtiyacı arttı. KPSS 2020
  4. Tımar toprakları vergisi peşin alınmak üzere iltizama verildi: iltizam yaygınlaştı. KPSS 2017

Tımarın bozulmasının sonucu iltizamdı; ekber ve erşed ya da müsadere bununla ilgili değil. KPSS 2017

Uzun savaşlar ve Celali isyanları

  • Köyler boşaldı (Büyük Kaçgun), fiyatlar yükseldi, akçenin değeri düştü. KPSS 2018
  • Maaşlı askerin (ulufeli) gerçek geliri azaldı. KPSS 2018
  • Toprak işlenmeyince tımarlı sipahi sayısı azaldı, artmadı. KPSS 2018

Sekbanlar

  • XVI. yüzyıl sonunda nüfus arttı; topraksız genç nüfus paşa kapılarında kul, sekban oldu. KPSS 2017
  • Habsburg savaşlarında tüfekli piyade gerekti; devlet sekbanlardan yararlandı. KPSS 2017
  • Seferden sonra kapısız kalan sekbanlar taşrada asayişi bozdu; kapıları kalabalık beyler güçlendi, köyden kente göç başladı. KPSS 2017

ÖSYM tuzağı

Kapısız kalan sekbanlar taşrada asayişi sağlamadı, bozdu. Celali isyanları da tımarlı sayısını azalttı. KPSS 2017

XVII ve XVIII. Yüzyıl Islahatları

İki yüzyıl, iki yöntem

XVII. YÜZYILEski düzene dön
  • Baskı ve şiddetle
  • Bozulan kurumlar onarılmak istendi
  • Kişiye bağlı, kalıcı olmadı
XVIII. YÜZYILAvrupa’yı örnek al
  • Batının üstünlüğü kabul edildi
  • Önce askerî alanda
  • Elçilik, matbaa, okul

Karlofça (1699) dönüm noktası: yenilgiler Avrupa’ya bakmayı zorunlu kıldı.

Islahatçılar: hangi yüzyıl?

  • XVII. yy · padişahII. OsmanHotin Seferi’nden sonra yeniçeriliği kaldırmayı düşünen ilk padişahKPSS 2016
  • XVII. yy · padişahIV. MuratSert önlemler; Koçi Bey Risalesi ona sunuldu
  • XVII. yy · sadrazamTarhuncu Ahmet Paşaİlk denk bütçe (1653)KPSS 2014
  • XVII. yy · sadrazamKöprülü Mehmet PaşaGeniş yetkiyle sadrazam (1656)
  • XVIII. yy · sadrazamNevşehirli Damat İbrahim PaşaLale Devri’nin sadrazamıKPSS 2014
  • XVIII. yyHumbaracı Ahmet PaşaHumbarahane (1734)KPSS 2014
  • XVIII. yy · sadrazamKoca Ragıp PaşaIII. Mustafa döneminin ıslahatçısıKPSS 2014
  • XVIII. yy · sadrazamHalil Hamit PaşaTopçu ve mühendis ocaklarını düzenlediKPSS 2014
Kodla

On yedide sopa, on sekizde Avrupa

XVII. yüzyıl ıslahatları baskıyla (II. Osman, IV. Murat, Köprülüler, Tarhuncu); XVIII. yüzyıl ıslahatları Avrupa örnek alınarak (Damat İbrahim, Humbaracı Ahmet, Koca Ragıp, Halil Hamit, III. Selim).

ÖSYM tuzağı

Tarhuncu Ahmet Paşa XVII. yüzyılın ıslahatçısı; XVIII. yüzyılın değil. Yeniçeriliği kaldırmayı ilk düşünen de II. Osman, II. Mahmut değil. KPSS 2014

Lale Devri ve Batıya Açılma

Lale Devri (1718-1730)

  • Pasarofça’yla başladı, Patrona Halil İsyanı’yla bitti; padişah III. Ahmet, sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa.
  • Batıyla teknik ve kültürel alanda ilk kez temas: Avrupa başkentlerine geçici elçiler (Yirmisekiz Mehmet Çelebi, Paris). KPSS 2019
  • İlk Türk matbaası (İbrahim Müteferrika); tercüme heyetleri; yeni okul ve kütüphaneler. KPSS 2021
  • İlk kez çiçek aşısı uygulandı. KPSS 2021
  • Yangınlar için Tulumbacı Ocağı; Yalova’da kâğıt fabrikası.
  • Mimaride barok ve rokoko etkisi. KPSS 2019
Kodla

Matbaa Aşı Tulumba Elçi

MATE: Lale Devri’nin yenilikleri. Halkın yönetime katılması yok: o, 1876’dan sonraki meşrutiyetin işi.

Geçici elçi, daimî elçi

LALE DEVRİGeçici elçi
  • İş bitince döner
  • Gözlemini sefaretnameyle anlatır
  • Yirmisekiz Mehmet Çelebi, Paris
III. SELİMDaimî elçilik
  • İlki Londra (1793)
  • İlk daimî elçi Yusuf Agah Efendi
  • Sonra Paris, Viyana, Berlin

Nedenleri: Avrupa’ya karşı yenilgiler ve denge politikası (Avrupa’yı yakından izlemek). İç isyanlarla ilgisi yok. KPSS 2017

Avrupa etkisinde mimari

  • Lale Devri · 1728III. Ahmet ÇeşmesiTopkapı Sarayı önünde; lale ve rokoko süsleme
  • Barok · 1755Nuru­osmaniye Camiiİstanbul’da barok etkili ilk büyük camiKPSS 2015
  • Barok · 1763Laleli KülliyesiIII. Mustafa dönemindeKPSS 2015
  • XVIII. yy · Ağrıİshak Paşa SarayıDoğubayazıt’ta; doğu ve batı üslupları bir aradaKPSS 2015
  • XIX. yyBeylerbeyi SarayıBoğaz kıyısında; Avrupa saray mimarisiKPSS 2015
  • Klasik · 1616Sultan Ahmet CamiiI. Ahmet; Sedefkâr Mehmet Ağa. Avrupa etkisi yokKPSS 2015

ÖSYM tuzağı

Batıyla teknik ve kültürel temas ilk kez Lale Devri’nde; Nizam-ı Cedit, Tanzimat ya da meşrutiyet değil. Lale Devri’nde halk yönetime katılmadı. KPSS 2019

III. Selim ve Nizam-ı Cedit

III. Selim (1789-1807)

  • Tahta çıkınca devlet adamlarından ve yabancı uzmanlardan layiha (rapor) istedi, Meclis-i Meşveret’te tartıştırdı: istişareye önem verdi. KPSS 2020
  • Ordu: Nizam-ı Cedit (1793); masrafı için İrad-ı Cedit hazinesi. KPSS 2018
  • Eğitim: Mühendishane-i Berri Hümayun (1795). KPSS 2018
  • Diplomasi: Avrupa başkentlerinde daimî elçilikler; ilki Londra. KPSS 2019
  • Din alanında ıslahat yapmadı. KPSS 2018
  • 1807 Kabakçı Mustafa İsyanı: Nizam-ı Cedit kaldırıldı, III. Selim tahttan indirildi.

Batı usulü askerî kurumlar

  • I. Mahmut · 1734Humbara­haneHumbaracı Ahmet Paşa; yanında HendesehaneKPSS 2021
  • XVIII. yyHendese­haneGeometri ve mühendislik okuluKPSS 2021
  • III. Mustafa · 1773Mühendis­hane-i Bahri HümayunDeniz mühendis okulu
  • III. Selim · 1795Mühendis­hane-i Berri HümayunKara mühendis okuluKPSS 2021
  • III. Selim · 1793Nizam-ı CeditAvrupa usulü yeni ordu
  • II. Mahmut · 1808Sekban-ı CeditAlemdar Mustafa Paşa; Nizam-ı Cedit’in devamıKPSS 2021
  • II. Mahmut · 1826Eşkinci OcağıYeniçeriden seçilen yeni birlikKPSS 2021
  • Klasik DönemTopçu OcağıKapıkulu ocağı; Batı etkisiyle kurulmadıKPSS 2021

ÖSYM tuzağı

III. Selim meşruti idareye geçmedi: halkın yönetime katıldığı ilk meşrutiyet 1876’da, II. Abdülhamit döneminde. KPSS 2020

ÖSYM tuzakları: tek sayfada

Her çıkmış sorunun bir tuzağı var. Sınavdan önceki son tekrar için bu liste yeter.

  1. Tarhuncu Ahmet Paşa XVII. yüzyıl ıslahatçısı; Damat İbrahim, Humbaracı Ahmet, Koca Ragıp ve Halil Hamit XVIII. yüzyıl. KPSS 2014
  2. Sultan Ahmet Camii klasik dönemin eseri; Avrupa etkisi Nuruosmaniye, Laleli ve İshak Paşa Sarayı’nda. KPSS 2015
  3. Hotin Seferi’nden sonra yeniçeriliği kaldırmayı düşünen II. Osman; II. Mahmut değil. KPSS 2016
  4. Kapısız kalan sekbanlar taşrada asayişi sağlamadı, bozdu. KPSS 2017
  5. Tımarın bozulmasının sonucu iltizamın yaygınlaşması; ekber ve erşed ya da müsadere değil. KPSS 2017
  6. Daimî elçiliklerin nedeni yenilgiler ve denge politikası; iç isyanlar değil. KPSS 2017
  7. Savaşlar ve Celali isyanları tımarlı sayısını artırmadı, azalttı. KPSS 2018
  8. III. Selim din alanında ıslahat yapmadı; ordu, eğitim, diplomasi ve yönetimde yaptı. KPSS 2018
  9. Batıyla teknik ve kültürel temas ilk kez Lale Devri’nde; Nizam-ı Cedit ya da Tanzimat değil. KPSS 2019
  10. İlk daimî elçilik Londra’da (1793); Paris, Viyana ya da Berlin değil. KPSS 2019
  11. Tımarlı sipahinin önemi azalınca nakit ihtiyacı arttı ve iltizam yaygınlaştı. KPSS 2020
  12. III. Selim meşruti idareye geçmedi; ilk meşrutiyet 1876’da. KPSS 2020
  13. Lale Devri’nde halk yönetime katılmadı; yenilikler matbaa, aşı, tercüme, okul ve kütüphane. KPSS 2021
  14. Topçu Ocağı Batı etkisiyle kurulmadı; Klasik Dönem’in kapıkulu ocağı. KPSS 2021

Kendini dene: doğru mu, yanlış mı?

Önce cevabını ver, sonra satıra dokunup kontrol et.Önce D ya da Y’yi işaretle; cevaplar sayfanın sonunda.

  1. 1.Lale Devri’nde ilk Türk matbaası açıldı.

    Doğru! İbrahim Müteferrika, 1727.

  2. 2.Osmanlı’nın ilk daimî elçiliği Paris’teydi.

    Yanlış! Londra (1793, Yusuf Agah Efendi).

  3. 3.Nizam-ı Cedit ordusunu III. Selim kurdu.

    Doğru! Masrafı İrad-ı Cedit hazinesinden.

  4. 4.III. Selim meşrutiyeti ilan etti.

    Yanlış! İlk meşrutiyet 1876, II. Abdülhamit.

  5. 5.XVI. yüzyıl sonunda ateşli silahlar tımarlı sipahinin önemini artırdı.

    Yanlış! Azalttı; ücretli asker ve iltizam öne çıktı.

  6. 6.Yeniçeri Ocağı’nı kaldırmayı ilk düşünen padişah II. Osman’dır.

    Doğru! Hotin Seferi’nden sonra; 1622’de öldürüldü.

  7. 7.Tarhuncu Ahmet Paşa XVIII. yüzyıl ıslahatçısıdır.

    Yanlış! XVII. yüzyıl; ilk denk bütçe.

  8. 8.Sultan Ahmet Camii Avrupa etkisindeki mimarinin örneğidir.

    Yanlış! Klasik dönem; barok örneği Nuruosmaniye.

  9. 9.Topçu Ocağı Batı etkisiyle kurulan askerî kurumlardandır.

    Yanlış! Klasik Dönem kapıkulu ocağı.

  10. 10.Celali isyanları köylerin boşalmasına yol açtı.

    Doğru! Büyük Kaçgun.

  11. 11.XVII. yüzyıl ıslahatlarında Avrupa örnek alındı.

    Yanlış! Baskıyla eski düzene dönülmek istendi; Avrupa XVIII. yüzyılda örnek alındı.

  12. 12.Lale Devri Patrona Halil İsyanı ile sona erdi.

    Doğru! 1730; III. Ahmet tahttan indirildi.

Cevaplar

  1. D İbrahim Müteferrika, 1727.
  2. Y Londra (1793, Yusuf Agah Efendi).
  3. D Masrafı İrad-ı Cedit hazinesinden.
  4. Y İlk meşrutiyet 1876, II. Abdülhamit.
  5. Y Azalttı; ücretli asker ve iltizam öne çıktı.
  6. D Hotin Seferi’nden sonra; 1622’de öldürüldü.
  7. Y XVII. yüzyıl; ilk denk bütçe.
  8. Y Klasik dönem; barok örneği Nuruosmaniye.
  9. Y Klasik Dönem kapıkulu ocağı.
  10. D Büyük Kaçgun.
  11. Y Baskıyla eski düzene dönülmek istendi; Avrupa XVIII. yüzyılda örnek alındı.
  12. D 1730; III. Ahmet tahttan indirildi.

Sıradaki üniteler

Kaynak: Konu kapsamı ve ağırlık: ÖSYM 2026-KPSS Kılavuzu, Tablo 1. Soru yılları: ÖSYM 2012-2021 KPSS Genel Kültür testleri.