KPSS Tarih · Ünite 4 / 13 · Osmanlı Tarihi
Osmanlı Kültür ve Medeniyeti: KPSS Hap Bilgi
KPSS’de Osmanlı tarihinden her yıl yaklaşık 9 soru geliyor. Bu ünite o bloğun en büyük parçası: ÖSYM 2012-2021 arasında buradan 43 soru sordu, her yıl en az 3 soru.
Soruların 17’si devlet teşkilatından geldi: tımar, divan, saray, seyfiye-ilmiye-kalemiye, ordu. Notlar bu yüzden teşkilatı geniş, savaşları kısa tutuyor. ÖSYM’nin sorduğu her bilginin yanında sorulduğu yıl yazıyor.
PDF olarak indirYazdırmaya hazır, A4
Bu ünitede
- 43 çıkmış soru (2012-2021)
- bu bloktan yılda ~9 soru
- 43 ÖSYM tuzağı
ÖSYM bu üniteden ne sordu?
43 sorunun 17’si tek konudan geldi: Devlet teşkilatı (yönetim, toprak, ordu).
Devlet teşkilatı (yönetim, toprak, ordu)17 soru
- 2012 Osmanlı hukukunun kaynakları
- 2012 Dirlik sahibinin görevleri
- 2013 Reisülküttaplıktan Hariciye Nazırlığına
- 2014 Voynuklar
- 2014 Seyfiye sınıfı
- 2015 Şehzadelerin sancağa çıkması
- 2015 Sarayın görevleri
- 2015 Reayanın şikâyet yolları
- 2016 Kalemiye sınıfı
- 2017 Tebdil-i kıyafet
- 2018 Tımar sisteminin amaçları
- 2018 Şer’i ve örfi vergiler
- 2019 Mirî toprak
- 2019 Yeniçeri Ocağı’na Türklerin alınması (1584)
- 2020 Kılıç hakkı
- 2021 Tımarda “kılıç”
- 2021 Tahrir
Toplum ve ekonomi9 soru
- 2012 Ticaret yolları: menzil, derbent, bedesten, kervansaray
- 2013 Osmanlı kültürünün kaynakları
- 2013 Loncada usta sayısının sınırı
- 2015 Reayadan askerî sınıfa geçiş
- 2016 Fatih’in Ortodoks politikası
- 2017 Kapan
- 2018 Balkanlarda istimalet
- 2019 Kadınların ekonomik hayattaki yeri
- 2020 Kervansaray
Bilim, sanat ve eğitim6 soru
- 2016 Kâtip Çelebi
- 2016 Medreselerde başka ülkelerden âlimler
- 2017 Mimar Sinan’ın ustalık eseri
- 2018 Hat sanatı
- 2021 Fatih’in bilim ve eğitim politikası
- 2021 Sefaretname
Kuruluş ve yükselme siyaseti6 soru
- 2013 Rumeli’ye geçişte etkili olanlar
- 2014 Gaziyân-ı Rum
- 2014 Niğbolu ve Karamanoğulları
- 2020 Uç beyleri ve saraydan yetişen kullar
- 2021 Yavuz: Memlükler, Baharat Yolu, Safeviler
- 2021 Kanuni’nin Bender yazıtı
Yenileşme dönemi (XIX-XX. yy)5 soru
- 2012 Modernleşme: askerî eğitim ve bürokrasi
- 2013 Millet-i Sadıka: Ermeni meselesinin nedenleri
- 2014 Mecelle
- 2015 Darüleytam (1914)
- 2015 II. Mahmut’un ıslahatlarına tepki
Yıllar 2012-2021 KPSS Genel Kültür testlerinden. Soruların metni ÖSYM’nin telifinde olduğu için burada yok; sorulan bilgi notlarda KPSS 2019 gibi bir damgayla, sorulduğu yılla işaretli.
Zaman Çizelgesi
Osmanlı’nın dönemleri
Kuruluş1299 - 1453
Yükselme1453 - 1579
Duraklama1579 - 1699
Gerileme1699 - 1792
Dağılma1792 - 1922
Klasik Dönemkabaca 1300 - 1600
Soruda “Klasik Dönem” geçerse
- Kuruluş ve yükselme dönemleri kastedilir, kabaca 1300-1600.
- Tımar, divan, lonca, mirî toprak bu dönemin düzenidir; ünitenin soruları en çok buradan.
- Âyan Meclisi (1876) gibi XIX. yüzyıl kurumları Klasik Dönem’e girmez. KPSS 2015
Kilit tarihler
- 1299Osman Bey beyliği kurdu.
- 1353Çimpe Kalesi: Rumeli’de ilk toprak. KPSS 2013
- 1396Niğbolu: Haçlılar yenildi; Karamanoğulları Ankara’yı aldı. KPSS 2014
- 1402Ankara Savaşı: Timur’a yenilgi, Fetret Devri.
- 1453İstanbul’un fethi; Fatih Ortodoks Patrikhanesi’ni korudu. KPSS 2016
- 1470Sahn-ı Seman medreseleri tamamlandı. KPSS 2021
- 1514Çaldıran: Anadolu’da Safevi etkisi kırıldı. KPSS 2021
- 1516-1517Mercidabık ve Ridaniye: Memlük Devleti yıkıldı. KPSS 2021
- 1526Mohaç: Macaristan Osmanlı’ya bağlandı.
- 1538Preveze zaferi; Kanuni’nin Bender yazıtı. KPSS 2021
- 1575Edirne’de Selimiye Camii tamamlandı. KPSS 2017
- 1579Sokullu Mehmet Paşa öldü; yükselme dönemi kapandı.
- 1584İran seferi için Anadolu’dan kapıkulu askeri toplandı. KPSS 2019
- 1826Yeniçeri Ocağı kaldırıldı (II. Mahmut). KPSS 2015
- 1836Reisülküttap Hariciye Nazırı oldu. KPSS 2013
- 1869-1876Mecelle hazırlandı. KPSS 2014
- 1876I. Meşrutiyet; Âyan Meclisi kuruldu. KPSS 2015
- 1914Kimsesiz çocuklar için Darüleytam açıldı. KPSS 2015
Kuruluş: Uçtan Rumeli’ye
Rumeli’ye neden geçildi?
- Beylik uçta, Bizans’a en yakın bölgede kuruldu: gaza için en elverişli yer. KPSS 2013
- Karesioğulları alındı: denizci bir beyliğin donanması ve Çanakkale kıyıları Osmanlı’nın oldu. KPSS 2013
- Bizans taht kavgalarında ve Sırp tehdidine karşı Osmanlı’dan yardım istedi; Osmanlı askeri Rumeli’yi tanıdı. KPSS 2013
- 1353 Çimpe Kalesi: Rumeli’de ilk toprak. Anadolu’dan getirilen Türkmenler Rumeli’ye yerleştirildi (iskân).
Gaza düşüncesi ve Türkmenlere yurt bulma ihtiyacı da etkiliydi. Karamanoğullarının desteği ise yoktu: Karaman Osmanlı’nın rakibiydi. KPSS 2013
Kuruluşu destekleyen dört topluluk
- GazilerGaziyân-ı RumGaza için Osmanlı akınlarına katıldıKPSS 2014
- EsnafAhiyân-ı RumAhiler; şehirlerde esnaf teşkilatı
- KadınlarBâciyân-ı RumAhi kadınlarının teşkilatı
- DervişlerAbdalân-ı RumGezgin dervişler; Rumeli’de zaviye kurup yerleşimi hızlandırdı
Kodla
Gazi Ahi Bacı Abdal
GABA: Aşıkpaşazade’nin saydığı dört Anadolu topluluğu. Akınlara katılan Gaziyân-ı Rum Kuruluş Dönemi’nin gazileriydi.
Uç beyleri
- Rumeli fetihlerini uç beyleri yürüttü: Mihaloğulları, Turahanoğulları, Evrenosoğulları. KPSS 2020
- Akıncılar düşman topraklarına akın yapar, bilgi toplar, sınırı ileri taşırdı.
- II. Murat ve Fatih döneminde saraydan yetişen kullar uçlara yönetici atandı: merkezî otorite güçlendi, kulların etkisi arttı. KPSS 2020
Anadolu’da birlik
- 1396 Niğbolu: I. Bayezit Haçlı ordusunu yendi. Karamanoğulları bunu fırsat bilip Osmanlı’nın elindeki Ankara’yı aldı. KPSS 2014
- 1402 Ankara Savaşı: Timur’a yenilgi; beylikler yeniden kuruldu, Fetret Devri (1402-1413) başladı.
- Osmanlı’yı en çok uğraştıran beylik Karamanoğulları oldu; Fatih döneminde Osmanlı’ya katıldı.
ÖSYM tuzağı
Niğbolu’yu fırsat bilip Ankara’yı alan Karamanoğulları; Kadı Burhaneddin, Candaroğulları ya da Dulkadiroğulları değil. KPSS 2014
Yükselme: Yavuz ve Kanuni
Yavuz Doğu’ya döndü (1512-1520)
- 1514 Çaldıran: Şah İsmail yenildi; Doğu Anadolu alındı, Anadolu’daki Safevi etkisi kırıldı. KPSS 2021
- 1515 Turnadağ: Dulkadiroğulları’na son verildi.
- 1516 Mercidabık: Memlükler yenildi; Suriye, Filistin, Lübnan alındı. KPSS 2021
- 1517 Ridaniye: Mısır alındı, Memlük Devleti yıkıldı; Hicaz bağlandı, halifelik Osmanlı’ya geçti. KPSS 2021
Doğu Akdeniz’den geçen Baharat Yolu’nun denetimi Osmanlı’ya geçti. Memlük, Baharat Yolu ve Safevi: üçü de Yavuz. KPSS 2021
Kanuni: bir dünya devleti (1520-1566)
- 1526 Mohaç: Macar ordusu yenildi; Macar tahtına Osmanlı’ya bağlı bir kral oturtuldu.
- 1538 Preveze: Barbaros Hayreddin Paşa Haçlı donanmasını yendi; Akdeniz’de üstünlük Osmanlı’ya geçti.
- 1538 Bender yazıtı: Kanuni kendini Bağdat’ta şah, Bizans topraklarında kayzer, Mısır’da sultan; donanmasını Akdeniz’e, Mağrip’e ve Hint’e yollayan, Macar tacını bir kuluna bağışlayan, adına Mekke ve Medine’de hutbe okunan hükümdar diye anlattı. KPSS 2021
- Yazıttan çıkanlar: deniz hâkimiyeti, dünya devleti, İslam dünyasının önderliği, genişleyen sınırlar. KPSS 2021
ÖSYM tuzağı
Bender yazıtından “Hristiyan dünyasını hâkimiyeti altına aldı” sonucu çıkmaz: yazıt Macar tacından ve Bizans topraklarından söz eder, bütün Hristiyan dünyasından değil. KPSS 2021
Padişah, Saray ve Divan
Ülke kimin?
- Osman ve Orhan Bey: ülke hanedanın ortak malı.
- I. Murat: ülke padişah ve oğullarının malı.
- Fatih: ülke padişahın; kardeş katli kanunnameye girdi.
- I. Ahmet: ekber ve erşed, hanedanın en yaşlı ve akıllı üyesi tahta geçer; şehzadeler artık sancakta değil sarayda (kafeste) yetişir.
Şehzade sancakta
- Şehzadeler yanlarında bir lala ile sancağa çıkar, yönetim ve askerlik tecrübesi kazanırdı. KPSS 2015
- Kendilerine ayrılan geliri alır, padişahın emirlerine uyar, sefere sancağın askerleriyle katılırlardı. KPSS 2015
- Hutbe okutmak ve para bastırmak padişaha özgüydü: bunu yapan şehzade isyan etmiş sayılırdı. KPSS 2015
Saray: hem ev hem devlet
- Saray padişahın evi ve devletin yönetildiği yerdi: Birun (dış), Enderun (iç), Harem. KPSS 2015
- Sarayda olanlar: iç oğlanlarının eğitimi, cülus (tahta çıkış) töreni, yabancı elçilerin kabulü, bayramlaşma. KPSS 2015
- Tımarlı sipahi sarayda yetişmezdi: taşrada, dirliğinin başında yetişirdi. KPSS 2015
- Enderun Mektebi: II. Murat döneminde kuruldu, Fatih geliştirdi; devşirmelerin en yeteneklileri burada devlet adamı olarak yetişti.
Divan-ı Hümayun: kim ne iş görür?
| Üye | Görevi |
|---|---|
| Sadrazam | Padişahın mutlak vekili; padişah mührünü taşır, divana başkanlık eder |
| Kubbe vezirleri | Sadrazamın yardımcıları; seferde komutan olabilir |
| Kazasker | Hukuk ve eğitim; kadı ve müderrisleri atar (ilmiye) |
| Defterdar | Maliye; gelir ve gider (kalemiye) |
| Nişancı | Fermanlara tuğra çeker, tımar kayıtlarını tutar (kalemiye) |
| Reisülküttap | Divan kâtiplerinin başı; zamanla dış işlerine baktı, 1836’da Hariciye Nazırı oldu KPSS 2013 |
| Kaptan-ı derya | Donanma komutanı; Kanuni döneminde divana katıldı |
| Şeyhülislam | Divanın sürekli üyesi değil; işlerin dine uygunluğu için fetva verir |
Adalet
- Halk şikâyetini kadıya, sancakbeyine, beylerbeyine ya da doğrudan Divan-ı Hümayun’a götürebilirdi. KPSS 2015
- Divan-ı Hümayun en yüksek mahkeme gibi de çalışırdı; Müslüman ya da gayrimüslim, herkes başvurabilirdi.
- Padişahlar zaman zaman tebdil-i kıyafetle (kılık değiştirip) halkın arasına karışırdı: halkı dinlemek, görevliyi denetlemek, adaleti sağlamak için. Ekonomiyle ilgisi yoktu. KPSS 2017
ÖSYM tuzağı
Âyan Meclisi Klasik Dönem’de yoktu: 1876’da I. Meşrutiyet’le kuruldu. Reaya şikâyetini ona götüremezdi. KPSS 2015
Yönetenler ve Yönetilenler
Osmanlı toplumu: iki sınıf
YÖNETENLERAskerî
- Vergi vermez; maaş ya da dirlik alır
- Seyfiye, ilmiye, kalemiye
YÖNETİLENLERReaya
- Vergi verir, üretir
- Köylü, şehirli, göçebe; Müslüman ya da gayrimüslim
Arada aşılmaz duvar yoktu: reayadan biri padişahın beratıyla askerî sınıfa geçebilirdi. KPSS 2015
Askerî sınıfın üç kolu
| Sınıf | Kimler? |
|---|---|
| Seyfiye (kılıç) | Padişah, sadrazam, vezirler, beylerbeyi, sancakbeyi, kaptan-ı derya, kapıkulu askerleri KPSS 2014 |
| İlmiye (ilim) | Şeyhülislam, kazasker, kadı, müftü, müderris |
| Kalemiye (kalem) | Nişancı, defterdar, reisülküttap, defter emini, kâtipler KPSS 2016 |
Kodla
Kılıç seyfiye, kitap ilmiye, kalem kalemiye
Seyf Arapçada kılıç: vezir, beylerbeyi, yeniçeri kılıç ehli. Kazasker, kadı ve müderris kitap ehli, yani ilmiye. Nişancı ve defterdar kalem ehli.
Sınıf atlamak
- Padişahın beratı (atama belgesi) reayadan birini askerî sınıfa geçirebilirdi. KPSS 2015
- Devşirme ile köylü bir çocuk Enderun’da yetişip sadrazam olabilirdi.
- Beşik ulemalığı (ilmiye makamlarının ulema çocuklarına daha beşikteyken verilmesi) sonraki dönemin bozulmasıdır.
ÖSYM tuzağı
Kazasker seyfiye değil ilmiye; müderris de kalemiye değil ilmiye. KPSS 2014
Toprak Düzeni ve Tımar
Toprak kimin?
| Toprak | Kimin, nasıl? |
|---|---|
| Mirî | Devletin; köylü işler ama satamaz, vakfedemez KPSS 2019 |
| Mülk | Kişinin malı; satılır, miras kalır, vakfedilebilir |
| Vakıf | Geliri cami, medrese, imaret gibi hayır işlerine ayrılmış |
Mirî toprakta köylü
- Köylü toprağı satamaz, bağışlayamaz, vakfedemez; ölünce kullanım hakkı oğluna geçer. KPSS 2019
- Toprağı üç yıl sebepsiz boş bırakırsa elinden alınır; ürününün vergisini öder. KPSS 2019
- Amaç: üretimin sürekliliği, nüfusun yerinde kalması, gelirin önceden bilinmesi, merkezî otoritenin güçlenmesi. Özel mülkiyeti yaymak değil. KPSS 2019
Dirlikler: büyükten küçüğe
Has Yılda 100.000 akçe ve üstü: padişah, şehzade, vezir, beylerbeyi, sancakbeyi
Zeamet 20.000-100.000 akçe: subaşı, alaybeyi, divan kâtipleri
Tımar 3.000-20.000 akçe: tımarlı sipahi
Sipahi gelirine göre cebelü (atlı asker) besler, savaşta onlarla orduya katılırdı.
Kılıç mı, kılıç hakkı mı?
TIMARDAKılıç
- Sipahiye başlangıçta verilen dirlik
- Dirliğin bölünmeyen çekirdeği
- Yararlılık gösterene eklenen pay: terakki
FETİHTEKılıç hakkı
- Fethedilen bölgenin fetheden komutana verilmesi
- İlk yıllarda fetihleri özendirmek için
Kılıç sipahinin ilk dirliği, kılıç hakkı fethedenin ödülü. KPSS 2021
Tımar neden vardı, sipahi ne yapardı?
- Hazineden para çıkmadan büyük bir atlı ordu beslemek, fetihleri hızlandırmak. KPSS 2018
- Ayni vergileri (ürünle ödenen) yerinde toplamak; taşra yönetimini kurmak, merkezî yönetimi güçlendirmek. KPSS 2018
- Sipahi dirliğindeki vergiyi toplar, bölgenin güvenliğini sağlar, üretimi gözetir, savaşta cebelüleriyle orduya katılır. KPSS 2012
- Kılıç hakkı: ilk yıllarda fetihleri özendirmek için fethedilen bölge fetheden komutana verilirdi. KPSS 2020
ÖSYM tuzağı
Kapıkulu askerine ulufe dağıtmak sipahinin işi değildi: ulufeyi hazine üç ayda bir öderdi. Tımarın amacı hassa ordusu kurmak da değildi; hassa ordusu hazineyle beslenirdi. KPSS 2012
Vergi, Maliye ve Hukuk
İki hukuk, iki tür vergi
DİNE DAYANANŞer’i
- Kaynağı Kur’an ve sünnet
- Evlilik, miras gibi özel hukuk
- Öşür: Müslüman çiftçinin ürün vergisi
- Cizye ve haraç: gayrimüslimden
TÖREYE DAYANANÖrfi
- Kaynağı Türk töresi ve padişahın fermanı
- Kanunnameler: yönetim, vergi, ceza
- Çift resmi; gayrimüslimden ispenç
- Avarız: olağanüstü durum vergisi
Vergiler şer’i ve örfi diye ikiye ayrıldı çünkü hukuk ikili yapıdaydı. KPSS 2018
Hukukun üç kaynağı
- Şer’i kurallar (İslam hukuku) ve eski Türk gelenekleri (örf). KPSS 2012
- Fethedilen yerlerin eski uygulamaları: şer’i ve örfi kurallara aykırı değilse yürürlükte kaldı; sancak kanunnameleri böyle doğdu. KPSS 2012
- Gayrimüslimler evlilik, miras gibi işlerde kendi dinlerinin kurallarına bağlıydı.
- Kadı hem yargıç hem kazanın yöneticisiydi; ilmiye sınıfındandı.
Maliye terimleri: karıştırma
| Terim | Anlamı |
|---|---|
| Tahrir | Fethedilen yerde nüfus, toprak ve vergi kaynaklarının sayımı; tahrir defterine yazılır KPSS 2021 |
| İltizam | Vergi toplama hakkının peşin bedelle mültezime verilmesi |
| Mukataa | Maden, gümrük, tuzla gibi gelir kaynaklarının bedel karşılığı işletmeye verilmesi |
| Malikâne (1695) | Mukataanın peşin bedelle ömür boyu verilmesi |
| Esham (1775) | İç borçlanma: devlet gelirinden pay senedi satılması |
| Avarız | Savaş, kıtlık gibi olağanüstü durumlarda bütün tebaadan alınan vergi KPSS 2018 |
ÖSYM tuzağı
Vergiye esas nüfusu ve geliri tespit eden sayım tahrir; iltizam, mukataa, malikâne ve esham vergi toplama ve borçlanma yollarıdır. KPSS 2021
Ordu
Ordunun iki ayağı
MERKEZDEKapıkulu
- Padişaha bağlı, maaşlı (ulufe)
- Devşirmeyle toplanır
- Yeniçeri, kapıkulu süvarisi, topçu, cebeci
TAŞRADATımarlı sipahi
- Dirlik geliriyle beslenir
- Ordunun en kalabalık kısmı
- Gelirine göre cebelü getirir
Orhan Bey’in yaya ve müsellemleri ilk düzenli orduydu; akıncı ve azaplar yardımcı kuvvetti.
Devşirmeden yeniçeriye
- Balkanlardaki Hristiyan ailelerin çocukları toplanır: devşirme.
- Türk ailelerin yanında dil ve din öğrenir: Türk’e verme.
- Acemi Oğlanlar Ocağı’nda yetişir.
- Çoğu Yeniçeri Ocağı’na, en yetenekliler Enderun’a geçer.
1584’te İran seferi için Anadolu’dan kapıkulu askeri toplandı: ocağa Türk kökenliler de alınmaya başladı. KPSS 2019
Kim ne iş görür?
- Gayrimüslim · BalkanlarVoynukSeferde ordunun atlarına, barışta has ahırına ve çayırlarına bakardıKPSS 2014
- Hristiyan · BalkanlarMartolosDağ geçitlerini ve kaleleri korur, bilgi toplardı
- DonanmaLeventDeniz askeri
- UçAkıncıDüşman topraklarına akın, keşif
- GeçitDerbentçiGeçitte yol güvenliği; karşılığında bazı vergilerden muaf
- RütbeMiralayAlay komutanı, bugünkü albay
- Asker değilUlahEflak, Boğdan ve Erdel’deki Hristiyan halkın adı
ÖSYM tuzağı
1584’teki asker toplama devşirmenin kalktığını göstermez; Yeniçeri Ocağı’nın Türk kökenlilere açıldığını gösterir. KPSS 2019
Toplum ve Hoşgörü
Millet sistemi
- Toplum dine göre milletlere ayrıldı: Müslümanlar, Rumlar, Ermeniler, Yahudiler.
- Her millet kendi dinî liderine bağlıydı; ibadet, eğitim ve özel hukukta serbestti.
- 1453’ten sonra Fatih Ortodoks Patrikhanesi’ni korudu, patriği kendisi atadı: amaç gayrimüslim uyrukların güvenini kazanmaktı. KPSS 2016
- Ortodoksları korumak, Katolik dünyasıyla birleşip yeni bir Haçlı ittifakı kurmalarını da zorlaştırdı.
Balkanlar Osmanlı’yı neden kolay kabul etti?
- İstimalet: halkın gönlünü kazanma, hoşgörü politikası. KPSS 2018
- Vergi düzeni eski feodal düzenden hafif ve esnekti. KPSS 2018
- Eski yöneticiler sisteme alındı; Hristiyan tımarlı sipahiler bile vardı. KPSS 2018
- Halkın âdetlerine dokunulmadı; İslam hukuku Hristiyanlara zimmî (koruma altındaki) statüsü tanıdı. KPSS 2018
İskân: Anadolu’dan getirilen Türkmenler Balkanlara yerleştirildi; kalıcılığı bu sağladı.
Osmanlı kültürünün üç kaynağı
- Orta Asya Türk gelenekleri, İslam (şer’i hukuk) ve fethedilen yerlerin yaşam tarzı: üçü birlikte. KPSS 2013
- Osmanlı bunları birleştirip kendine özgü bir yönetim kurdu; fethettiği bazı yerlerin kurallarına hiç dokunmadı. KPSS 2013
Kadınlar ekonomide
- Tereke (miras) defterleri: büyük nakit parası, borcu ve alacağı olan kadınlar. KPSS 2019
- Bohçacı kadınlar zengin evlerinin haremlerine kumaş ve mücevher satardı. KPSS 2019
- Kadınlar mülk edinir, vakıf kurar, mahkemeye başvururdu.
- Nikâhta yüksek mehir ise İslam hukukunun gereğiydi: kadının ekonomide etkin olduğunu göstermez. KPSS 2019
ÖSYM tuzağı
Gayrimüslimler avarızdan muaf değildi; Balkanlarda kalıcılığı vergi muafiyeti değil istimalet ve iskân sağladı. KPSS 2018
Ticaret, Lonca ve Şehir
Hangi yapı ne işe yarar?
- Yol üstündeKervansarayŞehirleri bağlayan yollarda; hem askerî hem ticariKPSS 2020
- ÇarşıdaBedestenKumaş, mücevher, silah gibi değerli malların kapalı çarşısı
- ÇarşıdaArastaAynı tür malın satıldığı dükkân dizisi
- ToptancıKapanUn, yağ gibi ihtiyaç malı ve ham madde toptan burada satılırdıKPSS 2017
- YoldaMenzilBelli aralıklarla konak ve at değiştirme yeri
- GeçitteDerbentDağ geçidindeki karakol; yol güvenliği
- Hayır yapısıİmaretYoksula, öğrenciye, yolcuya yemek veren aşevi
- OkulDarülkurraKur’an okuma okulu; ticaretle ilgisi yok
Kodla
Kapanda toptan, bedestende değerli, arastada aynı mal
Un Kapanı, Yağ Kapanı: ihtiyaç malının ve ham maddenin toptancı hali. Kervansaray ise şehrin dışında, yol üstünde.
Ticaret ve yollar
- Ticareti geliştirip yolları güvenli kılmak için menzil, derbent, kervansaray ve bedesten kuruldu. KPSS 2012
- Kervansaray yol üstünde hem askerî hem ticari işe yaradı. KPSS 2020
- Yolların ve köprülerin bakımı devletin işiydi; geçitleri derbentçiler korudu.
Lonca
- Ahiliğin devamı: esnaf ve zanaatkârların örgütü; çırak, kalfa, usta.
- Usta sayısı sınırlı tutuldu: üretim talebe göre ayarlandı, mal boşa üretilmedi, fiyat düşmedi. KPSS 2013
- Devlet fiyatı narh ile belirledi; kaliteyi muhtesip ve kadı denetledi.
- Gedik: dükkân açma ve sanatı yürütme hakkı; sayısı sınırlıydı.
ÖSYM tuzağı
Darülkurra Kur’an okuma okuludur, ticaretle ilgisi yok; menzil, derbent, bedesten ve kervansaray ticaret içindir. KPSS 2012
Bilim ve Eğitim
Medreseden Sahn-ı Seman’a
- İlk Osmanlı medresesi İznik’te açıldı (Orhan Bey, 1331).
- Kuruluşta medreselerde Arabî, Acemî, Tusî, Semerkandî lakaplı âlimler ders verdi: başka İslam ülkelerinden gelen bilginler Osmanlı bilimine katkı sağladı. KPSS 2016
- Fatih Sahn-ı Seman medreselerini kurdu, pozitif bilimlere de yer verdi. KPSS 2021
- Fatih Müslüman ve Hristiyan bilginleri sarayında topladı, felsefe ve din konularında serbest tartışma ortamı kurdu, Doğu ve Batı dillerindeki kitapları tercüme ettirdi. KPSS 2021
- Ali Kuşçu Semerkant’tan geldi; İstanbul’da matematik ve astronomi okuttu.
- Kanuni: Süleymaniye medreseleri; aralarında bir tıp medresesi de vardı.
ÖSYM tuzağı
Avrupa tarzı ilk okullar Fatih’in değil: XVIII. yüzyılda açıldı (Humbarahane, mühendishaneler), II. Mahmut’la çoğaldı. KPSS 2021
Çelebiler: karıştırma
- XVII. yy · kitaplarKâtip ÇelebiKeşfü’z-Zunûn binlerce kitabı yazarıyla tanıtır; Cihannüma ülkeleri anlatırKPSS 2016
- XVII. yy · geziEvliya ÇelebiSeyahatname: gezdiği yerlerin gözlemleri
- XVII. yy · uçuşHezarfen Ahmet ÇelebiGalata Kulesi’nden Üsküdar’a uçtuğu anlatılır
- XVII. yy · roketLagari Hasan ÇelebiBarutlu bir roketle havalandığı anlatılır
Hangi “-name” ne anlatır?
- Elçinin raporuSefaretnameGidilen ülkenin siyasi, askerî, ekonomik ve kültürel yapısı. Ünlüsü: Yirmisekiz Mehmet Çelebi, ParisKPSS 2021
- GezgininSeyahatnameGezilen yerlerin gözlemleri; Evliya Çelebi
- YöneticiyeSiyasetnameDevlet yönetimi üzerine öğütler
- ŞenlikteSurnameŞehzade sünneti, düğün gibi şenlikleri anlatır
- BelgeAhitnameAntlaşma belgesi; kapitülasyonlar da ahitnameyle verildi
Sanat ve Mimari
Süsleme sanatları
- Güzel yazıHatŞeyh Hamdullah, Ahmed Karahisarî, Hafız Osman; kûfi, nesih, sülüs, talikKPSS 2018
- Sayfa süsüTezhipAltın yaldız ve boyayla kitap süsleme
- Kâğıt süsüEbruSu yüzüne serpilen boyayla desen
- Küçük resimMinyatürMatrakçı Nasuh, Nakkaş Osman, Levni
- SeramikÇiniİznik ve Kütahya çinileri
Mimar Sinan’ın üç dönemi
- Çıraklık: Şehzadebaşı Camii (İstanbul).
- Kalfalık: Süleymaniye Camii (İstanbul).
- Ustalık: Selimiye Camii (Edirne). KPSS 2017
Topkapı Sarayı (Fatih dönemi) ve Revan Köşkü (IV. Murat dönemi) Sinan’ın eseri değil. KPSS 2017
Kodla
Şehzade çırak, Süleyman kalfa, Selim usta
Sinan’ın kendi sözüyle üç eseri: Şehzadebaşı çıraklık, Süleymaniye kalfalık, Edirne’deki Selimiye ustalık eseri.
Dönem dönem mimari
- Erken dönem: Bursa Ulu Camii, Yeşil Camii, Edirne Üç Şerefeli Camii.
- Klasik dönem: Mimar Sinan (XVI. yüzyıl).
- XVII. yüzyıl: Sultanahmet Camii (Sedefkâr Mehmet Ağa).
ÖSYM tuzağı
Sinan’ın ustalık eseri Selimiye (Edirne); Süleymaniye kalfalık, Şehzadebaşı çıraklık eseri. KPSS 2017
Yenileşme Dönemi
II. Mahmut ve tepkiler
- 1826’da Yeniçeri Ocağı’nı kaldırdı, yerine Asakir-i Mansure-i Muhammediye’yi kurdu.
- Askere fes ve pantolon giydirdi; halkın bir kısmı ona “gâvur padişah” dedi. KPSS 2015
- Islahatları askerî alanla sınırlı değildi: bakanlıklar, okullar, posta, ilk nüfus sayımı, ilk resmî gazete Takvim-i Vekayi. KPSS 2015
Modernleşme mi, değil mi?
- Askerî eğitimde yenilik: XVIII. yüzyılda mühendishanelerle başladı. KPSS 2012
- Bürokraside düzenleme: II. Mahmut bakanlık (nezaret) sistemine geçti; Hariciye ve Dahiliye ayrıldı. KPSS 2012
- 1836: Divan’ın reisülküttabı, Hariciye Nazırı oldu. KPSS 2013
- Enderun Mektebi modernleşme değil: Klasik Dönem’in saray okulu. KPSS 2012
Mecelle
- Ahmet Cevdet Paşa başkanlığındaki bir heyet hazırladı (1869-1876). KPSS 2014
- İslam hukukunun borçlar ve eşya kurallarını düzenli hâle getirdi; ilk medeni kanun özelliği taşır. KPSS 2014
- 1926’da Türk Medeni Kanunu gelene kadar yürürlükte kaldı. KPSS 2014
- Aile hukuku Mecelle’de yoktu; 1917 Hukuk-ı Aile Kararnamesi bu boşluğu doldurdu.
Darül-’ler: hangisi ne?
- 1914DarüleytamGöç, salgın ve savaşta kimsesiz kalan çocukların yurduKPSS 2015
- 1914DarülbedayiTiyatro; bugünkü Şehir Tiyatroları
- 1917DarülelhanKonservatuvar
- 1870DarülmuallimatKız öğretmen okulu
- 1848DarülmualliminErkek öğretmen okulu
- II. AbdülhamitDarülacezeDüşkünler ve kimsesizler yurdu
Kodla
Eytam yetim, elhan nağme, bedayi sanat, aceze düşkün
Adın anlamı kurumu söyler: Darüleytam yetimler yurdu (1914), Darülelhan konservatuvar, Darülbedayi (güzel sanatlar evi) tiyatro, Darülaceze düşkünler evi.
Millet-i Sadıka: Ermeniler
- Ermeniler uzun süre Millet-i Sadıka (sadık millet) diye anıldı.
- Sorun hâline gelmesinin nedenleri: Avrupa devletlerinin kışkırtması, Fransız İhtilali’nin yaydığı milliyetçilik, Balkan halklarının bağımsızlık kazanması, Rusya ve İngiltere’nin Ermeniler için ıslahat istemesi. KPSS 2013
- Osmanlıcılık sorunun nedeni değil, ona karşı bir önlemdi. KPSS 2013
ÖSYM tuzağı
1914’te kimsesiz çocuklar için açılan kurum Darüleytam; aynı yıl açılan Darülbedayi tiyatro, Darülaceze düşkünler yurdu. KPSS 2015
ÖSYM tuzakları: tek sayfada
Her çıkmış sorunun bir tuzağı var. Sınavdan önceki son tekrar için bu liste yeter.
- Darülkurra Kur’an okuma okulu; ticaretle ilgisi yok. Menzil, derbent, bedesten ve kervansaray ticaret içindir. KPSS 2012
- Hukukta şer’i kurallar, Türk gelenekleri ve fethedilen yerlerin eski uygulamaları birlikte etkiliydi. KPSS 2012
- Kapıkulu askerine ulufe dağıtmak dirlik sahibinin işi değildi; ulufeyi hazine öderdi. KPSS 2012
- Enderun’un kuruluşu modernleşme değil, Klasik Dönem kurumu. KPSS 2012
- Rumeli’ye geçişte Karamanoğullarının desteği yoktu; Karaman Osmanlı’nın rakibiydi. KPSS 2013
- Osmanlı kültüründe Orta Asya, İslam ve fethedilen yerlerin üçü de etkili. KPSS 2013
- Reisülküttap Hariciye Nazırı oldu; Dahiliye ya da Maarif değil. KPSS 2013
- Usta sayısı sınırının amacı arzı talebe göre ayarlamaktı; ihracat ya da para ekonomisi değil. KPSS 2013
- Osmanlıcılık Ermeni sorununun nedeni değil, ona karşı bir önlemdi. KPSS 2013
- Gaziyân-ı Rum akınlara katılan gazilerdir; denizci ya da XIX. yüzyıl Rumelilisi değil. KPSS 2014
- Niğbolu’yu fırsat bilip Ankara’yı alan Karamanoğulları; Kadı Burhaneddin değil. KPSS 2014
- Ordunun atlarına bakan voynuk; martolos geçit bekçisi, ulah bir halkın adı. KPSS 2014
- Mecelle İslam hukukuna dayanır; gayrimüslimlere özgü kurallar içermez. KPSS 2014
- Kazasker seyfiye değil ilmiye sınıfındandır. KPSS 2014
- Şehzade sancakta adına hutbe okutamazdı; hutbe padişahın hakkıydı. KPSS 2015
- Tımarlı sipahi sarayda değil taşrada yetişirdi. KPSS 2015
- Âyan Meclisi 1876’da kuruldu; Klasik Dönem’de reaya ona başvuramazdı. KPSS 2015
- Beratla reayadan askerî sınıfa geçiş vardı: toplum aşılmaz duvarlarla ayrılmamıştı. KPSS 2015
- Kimsesiz çocuklar için 1914’te açılan Darüleytam; Darülbedayi tiyatro, Darülaceze düşkünler yurdu. KPSS 2015
- II. Mahmut’un ıslahatları askerî alanla sınırlı kalmadı. KPSS 2015
- Fatih’in Ortodoks politikası gayrimüslim uyrukların güvenini kazanmak içindi. KPSS 2016
- Müderris kalemiye değil ilmiye; nişancı, defterdar, reisülküttap kalemiye. KPSS 2016
- Keşfü’z-Zunûn ve Cihannüma Kâtip Çelebi’nin; Evliya, Hezarfen ya da Lagari değil. KPSS 2016
- Arabî, Acemî, Semerkandî lakapları başka İslam ülkelerinden gelen bilginlerin katkısını gösterir. KPSS 2016
- İhtiyaç mallarının toptancı hali kapan; imaret aşevi, zaviye tekke, menzil konak yeri. KPSS 2017
- Tebdil-i kıyafetin amacı ekonomiyi güçlendirmek değildi. KPSS 2017
- Sinan’ın ustalık eseri Selimiye; Topkapı Sarayı ve Revan Köşkü onun değil. KPSS 2017
- Gayrimüslimler avarızdan muaf değildi; istimalet hoşgörüydü, vergi muafiyeti değil. KPSS 2018
- Tımarın amacı hassa ordusu kurmak değildi; hassa ordusu hazineden beslenirdi. KPSS 2018
- Vergilerin şer’i ve örfi diye ayrılmasının sebebi hukukun ikili yapısı. KPSS 2018
- Şeyh Hamdullah ve Karahisarî hattat; tezhip, ebru, minyatür, çini ayrı sanatlar. KPSS 2018
- Mirî toprak düzeninin amacı özel mülkiyeti yaymak değildi; toprak devletindi. KPSS 2019
- 1584’teki asker toplama devşirmenin kalktığını değil, ocağın Türklere açıldığını gösterir. KPSS 2019
- Yüksek mehir kadının ekonomide etkin olduğunu göstermez; tereke kayıtları ve bohça ticareti gösterir. KPSS 2019
- Fethedilen yerin fetheden komutana verilmesi kılıç hakkı; gedik, iltizam ya da cülus bahşişi değil. KPSS 2020
- Saraydan yetişen kullar uçlara atanınca kulların etkisi azalmadı, arttı. KPSS 2020
- Yol üstündeki askerî ve ticari yapı kervansaray; bedesten, arasta, kapan şehrin içinde. KPSS 2020
- Kılıç sipahiye başlangıçta verilen dirlik; yararlılık artışı terakki, fetih ödülü kılıç hakkı. KPSS 2021
- Avrupa tarzı ilk okullar Fatih’in değil, XVIII. yüzyılın işi. KPSS 2021
- Elçinin raporu sefaretname; seyahatname gezginin, siyasetname yöneticiye öğüt. KPSS 2021
- Nüfus ve gelir kaynağı sayımı tahrir; iltizam, mukataa, malikâne ve esham değil. KPSS 2021
- Memlük, Baharat Yolu ve Safevi: üçü de Yavuz; Fatih ya da Kanuni değil. KPSS 2021
- Bender yazıtından Hristiyan dünyasına hâkim olduğu sonucu çıkmaz. KPSS 2021
Kendini dene: doğru mu, yanlış mı?
Önce cevabını ver, sonra satıra dokunup kontrol et.Önce D ya da Y’yi işaretle; cevaplar sayfanın sonunda.
1.Kılıç, sipahiye başlangıçta verilen dirliktir.
Doğru! Yararlılık gösterene eklenen pay ise terakki.
2.Kılıç hakkı, sipahinin yıllık maaşıdır.
Yanlış! Fethedilen bölgenin fetheden komutana verilmesidir.
3.Mirî topraktaki köylü toprağını satabilirdi.
Yanlış! Satamaz, vakfedemez; sadece işler, hakkı oğluna geçer.
4.Kazasker seyfiye sınıfındandır.
Yanlış! İlmiye; seyfiyede vezir, beylerbeyi, kapıkulu var.
5.Reisülküttaplık zamanla Hariciye Nazırlığına dönüştü.
Doğru! 1836, II. Mahmut.
6.Şehzadeler sancakta adlarına hutbe okutabilirdi.
Yanlış! Hutbe ve para padişahın hakkıydı; yapan isyan etmiş sayılırdı.
7.Mimar Sinan’ın ustalık eseri Süleymaniye Camii’dir.
Yanlış! Selimiye (Edirne); Süleymaniye kalfalık eseri.
8.Keşfü’z-Zunûn’u Kâtip Çelebi yazdı.
Doğru! Cihannüma da onun.
9.Elçilerin gittikleri ülkeyi anlattığı raporlara seyahatname denir.
Yanlış! Sefaretname; seyahatname gezginin.
10.Kapan, ihtiyaç mallarının toptan satıldığı yerdir.
Doğru! Un Kapanı, Yağ Kapanı.
11.Loncalar usta sayısını sınırlayarak arzı talebe göre ayarlardı.
Doğru! Mal boşa üretilmez, fiyat düşmezdi.
12.Voynuklar dağ geçitlerini koruyan askerlerdi.
Yanlış! Geçidi martolos korurdu; voynuk ordunun atlarına bakardı.
13.Yavuz döneminde Baharat Yolu’nun denetimi Osmanlı’ya geçti.
Doğru! Mercidabık ve Ridaniye ile.
14.Mecelle 1926’da Türk Medeni Kanunu ile yürürlükten kalktı.
Doğru! Ahmet Cevdet Paşa başkanlığındaki heyet hazırlamıştı.
15.Darüleytam bir tiyatrodur.
Yanlış! Kimsesiz çocuk yurdu (1914); tiyatro Darülbedayi.
Cevaplar
- D Yararlılık gösterene eklenen pay ise terakki.
- Y Fethedilen bölgenin fetheden komutana verilmesidir.
- Y Satamaz, vakfedemez; sadece işler, hakkı oğluna geçer.
- Y İlmiye; seyfiyede vezir, beylerbeyi, kapıkulu var.
- D 1836, II. Mahmut.
- Y Hutbe ve para padişahın hakkıydı; yapan isyan etmiş sayılırdı.
- Y Selimiye (Edirne); Süleymaniye kalfalık eseri.
- D Cihannüma da onun.
- Y Sefaretname; seyahatname gezginin.
- D Un Kapanı, Yağ Kapanı.
- D Mal boşa üretilmez, fiyat düşmezdi.
- Y Geçidi martolos korurdu; voynuk ordunun atlarına bakardı.
- D Mercidabık ve Ridaniye ile.
- D Ahmet Cevdet Paşa başkanlığındaki heyet hazırlamıştı.
- Y Kimsesiz çocuk yurdu (1914); tiyatro Darülbedayi.
Sıradaki üniteler
- KPSS Tarih Konuları ve Soru Dağılımı
- Ünite 5: Osmanlı Duraklama ve Gerileme (XVII-XVIII. yy)
- KPSS Lisans Puan Hesaplama
- KPSS Atama (Taban) Puanları
Kaynak: Konu kapsamı ve ağırlık: ÖSYM 2026-KPSS Kılavuzu, Tablo 1. Soru yılları: ÖSYM 2012-2021 KPSS Genel Kültür testleri.