İçeriğe geç

Geri sayım

DereceRehberim
Derece Rehberim

KPSS Tarih · Ünite 3 / 13 · Osmanlı Öncesi Türk Devletleri Tarihi

Türkiye Selçukluları ve Beylikler: KPSS Hap Bilgi

KPSS’de Osmanlı öncesi Türk tarihinden her yıl yaklaşık 3 soru geliyor. Bu ünite Malazgirt’ten Osmanlı’ya kadar Anadolu’yu anlatıyor: ÖSYM 2012-2021 arasında buradan 7 soru sordu.

Soruların 4’ü eşleştirme: hangi eser hangi beyliğin, hangi beylik nerede kuruldu. Notlar bu yüzden eserleri ve beylikleri tablo ve kartlarla veriyor. ÖSYM’nin sorduğu her bilginin yanında sorulduğu yıl yazıyor.

PDF olarak indirYazdırmaya hazır, A4

Bu ünitede

  • 7 çıkmış soru (2012-2021)
  • bu bloktan yılda ~3 soru
  • 7 ÖSYM tuzağı

ÖSYM bu üniteden ne sordu?

7 sorunun 4’ü tek konudan geldi: Eser ve yöre eşleştirme.

  • Eser ve yöre eşleştirme4 soru

    • 2012 Artuklular: Malabadi Köprüsü, Hatuniye Medresesi
    • 2013 Saltuklular: Üç Kümbetler, Mama Hatun
    • 2013 Darüşşifalar (Gevher Nesibe, Turan Melek)
    • 2016 Beylikler ve kuruldukları yöreler

  • Türkiye Selçuklu siyaseti ve ticaret3 soru

    • 2019 Haçlılarla mücadele ve kervansaraylar
    • 2020 İznik’in kaybı, başkentin Konya’ya taşınması
    • 2021 Liman kentleri ve ticaret politikası

Yıllar 2012-2021 KPSS Genel Kültür testlerinden. Soruların metni ÖSYM’nin telifinde olduğu için burada yok; sorulan bilgi notlarda KPSS 2019 gibi bir damgayla, sorulduğu yılla işaretli.

Zaman Çizelgesi

Hangi devlet ne zaman?

Kilit tarihler

  1. 1071Malazgirt: Alparslan Bizans’ı yendi, Anadolu’nun kapısı açıldı.
  2. 1072Saltuklular Erzurum’da kuruldu; ilk beylikler doğdu. KPSS 2013
  3. 1075Süleyman Şah İznik’te Türkiye Selçuklu Devleti’ni kurdu.
  4. 1097I. Haçlı Seferi: İznik kaybedildi, başkent Konya oldu. KPSS 2020
  5. 1176Miryokefalon: II. Kılıç Arslan Bizans’ı yendi.
  6. 1207Antalya alındı. KPSS 2021
  7. 1214Sinop alındı. KPSS 2021
  8. 1221Alanya alındı. KPSS 2021
  9. 1230Yassıçemen: Alaeddin Keykubat Harezmşahları yendi.
  10. 1240Babai İsyanı (Baba İlyas).
  11. 1243Kösedağ: Moğollara yenilgi, İlhanlı baskısı başladı.
  12. 1277Karamanoğlu Mehmet Bey Türkçeyi resmî dil ilan etti.
  13. 1308Türkiye Selçuklu Devleti sona erdi.

Malazgirt ve İlk Beylikler

Malazgirt’ten Türkiye’ye

  1. 1071 Malazgirt: Büyük Selçuklu sultanı Alparslan Bizans imparatoru Romen Diyojen’i yendi.
  2. Anadolu’nun kapısı açıldı; Türkmenler kitleler hâlinde geldi.
  3. I. dönem beylikleri kuruldu: Saltuklu, Mengücekli, Danişmentli, Artuklu, Çaka.
  4. 1075: Kutalmışoğlu Süleyman Şah İznik’te Türkiye Selçuklu Devleti’ni kurdu.

Türklerin Anadolu’ya yerleşmesi Avrupa’da Haçlı Seferleri’nin sebeplerinden biri oldu.

I. dönem beylikleri: nerede, ne bıraktı?

BeylikMerkez ve eserler
Saltuklular (1072-1202)Erzurum; Üç Kümbetler, Mama Hatun Türbesi (Tercan), Tepsi Minare KPSS 2013
MengüceklilerErzincan, Divriği; Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası (1228) KPSS 2013
DanişmentlilerSivas, Tokat, Niksar, Kayseri; Yağıbasan Medresesi (Niksar), Kayseri Ulu Camii
Artuklular (1102-1409)Diyarbakır, Mardin, Hasankeyf, Harput; Malabadi Köprüsü (Batman), Hatuniye Medresesi (Mardin) KPSS 2012
Çaka Beyliğiİzmir; ilk Türk donanmasını kurdu, İstanbul’u denizden kuşattı
Kodla

Artuklu köprüden geçti, Saltuklu kümbete girdi, Mengücek Divriği’de şifa buldu

Malabadi Köprüsü Artuklu, Üç Kümbetler ve Mama Hatun Saltuklu, Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası Mengücekli.

İlk beyliklerin ortak yanı

  • Malazgirt’ten hemen sonra, Anadolu’nun dört bir yanında kuruldular.
  • Anadolu’nun Türkleşmesini ve İslamlaşmasını hızlandırdılar.
  • Çoğu Türkiye Selçuklularına katıldı: Danişmentliler 1178’de, Saltuklular 1202’de.

ÖSYM tuzağı

Erzurum’daki Üç Kümbetler ve Mama Hatun Türbesi Saltukluların; Malabadi Köprüsü ve Mardin’deki Hatuniye Medresesi Artukluların. Divriği Mengüceklilerin. KPSS 2012

Türkiye Selçuklu Devleti (1075-1308)

Kuruluş ve Haçlılar

  • Kurucusu Kutalmışoğlu Süleyman Şah; ilk başkent İznik (1075).
  • I. Haçlı Seferi ile İznik Haçlılara geçti; I. Kılıç Arslan başkenti Konya’ya taşıdı. KPSS 2020
  • Türkiye Selçukluları Anadolu’yu Haçlı ordularına karşı korudu. KPSS 2019
  • II. Kılıç Arslan 1176’da Miryokefalon’da Bizans’ı yendi: Bizans Anadolu’yu geri alma umudunu yitirdi, Anadolu’nun Türk yurdu olduğu kesinleşti.

Altın çağ ve çöküş

  • En parlak dönem I. Alaeddin Keykubat (1220-1237): 1230’da Yassıçemen’de Harezmşahları yendi.
  • Beyşehir’deki Kubadabad Sarayı ve Alanya Kalesi bu dönemden.
  • 1240 Babai İsyanı: Baba İlyas’a bağlı Türkmenler ayaklandı, devlet yıprandı.
  • 1243 Kösedağ: Moğollara yenildiler; Anadolu İlhanlı baskısına girdi.
  • 1308’de devlet sona erdi; Anadolu’da II. dönem beylikleri güçlendi.

İki Selçuklu: karıştırma

İRAN · 1040-1157Büyük Selçuklu
  • Nizamiye medreseleri
  • Siyasetname (Nizamülmülk)
  • Malazgirt zaferi (Alparslan)
ANADOLU · 1075-1308Türkiye Selçuklu
  • Haçlılara karşı Anadolu’yu korudu
  • Kervansaraylar ve devlet sigortası
  • Miryokefalon (II. Kılıç Arslan)

Nizamiye medreseleri Büyük Selçukluların. Türkiye Selçukluları Haçlılarla savaştı ve kervansaraylarla ticareti canlandırdı. KPSS 2019

ÖSYM tuzağı

Başkenti İznik’ten Konya’ya taşıyan I. Kılıç Arslan; Alaeddin Keykubat ya da Gıyaseddin Keyhüsrev değil. KPSS 2020

Liman Kentleri ve Ticaret

Kıyılara çıkış

  1. 1207 Antalya (I. Gıyaseddin Keyhüsrev): Akdeniz’e çıkış. KPSS 2021
  2. 1214 Sinop (I. İzzeddin Keykavus): Karadeniz’e çıkış. KPSS 2021
  3. 1221 Alanya (I. Alaeddin Keykubat): tersane kuruldu, donanma güçlendi. KPSS 2021
  4. Kırım’daki Suğdak’a deniz aşırı sefer: Karadeniz ticaretinde söz sahibi oldular. KPSS 2021

Amaç Doğu Akdeniz ve Karadeniz ticaretinde üstünlük, liman gelirleri ve Bizans ekonomisini zayıflatmaktı. Yabancı tüccarlar kovulmadı, tersine korundu. KPSS 2021

Kodla

Gıyas Antalya’yı, İzzet Sinop’u, Alaeddin Alanya’yı aldı

Sırası da bu: 1207 Antalya, 1214 Sinop, 1221 Alanya. Alaeddin ile Alanya aynı hecelerle başlar.

Ticaret politikası

  • Kervansaraylar: yol üzerinde yaklaşık bir günlük aralıklarla konaklama yapıları; ticareti canlandırdı. KPSS 2019
  • Kervansarayda tüccar üç gün ücretsiz kalır, hayvanına bakılırdı.
  • Devlet sigortası: yolda malı çalınan ya da gemisi batan tüccarın zararını devlet öderdi. KPSS 2021
  • Venedik ve Ceneviz tüccarlarına gümrük indirimi ve güvenlik verildi.

Ticaretin imzaları KPSS 2021

  1. Devlet sigortasıTüccarın zararını devlet karşıladı
  2. Kervansaray ağıAksaray’daki Sultan Hanı en büyüklerinden
  3. Deniz aşırı seferKırım’daki Suğdak’a; Türklerin ilk deniz aşırı seferi
  4. TersaneAlanya ve Sinop’ta donanma kuruldu
  5. PanayırKayseri yakınındaki Yabanlu Pazarı uluslararası ticaret merkeziydi

ÖSYM tuzağı

Liman kentlerini almanın amacı yabancıların Akdeniz ve Karadeniz ticaretine son vermek değildi: yabancı tüccara güvence ve indirim verildi. KPSS 2021

II. Dönem Türk Beylikleri

II. dönem beylikleri

  • Kösedağ’dan (1243) sonra Moğol baskısıyla Selçuklu zayıflayınca uç bölgelerde kuruldular.
  • Karamanoğulları en güçlüsüydü; Selçuklunun mirasçısı sayıldı, Osmanlı’yla uzun mücadele etti.
  • 1277: Karamanoğlu Mehmet Bey fermanı: divanda, dergâhta, mecliste ve meydanda Türkçeden başka dil konuşulmayacak.
  • Hepsini zamanla Osmanlı birleştirdi; Anadolu Türk birliği yeniden kuruldu.

Hangi beylik nerede?

BeylikYöre
KaramanoğullarıKonya, Karaman; Türkçeyi resmî dil ilan etti
GermiyanoğullarıKütahya KPSS 2016
CandaroğullarıKastamonu, Sinop KPSS 2016
SaruhanoğullarıManisa KPSS 2016
MenteşeoğullarıMuğla KPSS 2016
KaresioğullarıBalıkesir; Osmanlı’ya katılan ilk beylik
AydınoğullarıAydın, İzmir; donanmasıyla Ege’de etkili
HamitoğullarıIsparta, Eğirdir
TaceddinoğullarıTokat, Niksar KPSS 2016
EretnaoğullarıSivas, Kayseri; yerine Kadı Burhaneddin Devleti kuruldu
RamazanoğullarıAdana
DulkadiroğullarıMaraş, Elbistan
OsmanoğullarıSöğüt, Bilecik; Bizans sınırında büyüyüp devlet oldu
Kodla

Taceddin Tokat’ta, Menteşe Muğla’da

Baş harfler eşleşiyor: T-T, M-M. Balıkesir Karesioğullarının; Kütahya Germiyan, Manisa Saruhan, Kastamonu Candar.

ÖSYM tuzağı

Taceddinoğulları Tokat-Niksar yöresindedir; Balıkesir Karesioğullarınındır. KPSS 2016

Kültür ve Mimari

Hangi eser kimin?

  • Saltuklu · ErzurumÜç KümbetlerErzurum’daki anıt mezarlarKPSS 2013
  • Saltuklu · TercanMama Hatun TürbesiKümbet geleneğinin özgün bir örneğiKPSS 2013
  • Artuklu · BatmanMalabadi KöprüsüBatman Çayı üzerinde, XII. yyKPSS 2012
  • Artuklu · MardinHatuniye MedresesiArtuklu döneminde yapıldıKPSS 2012
  • Mengücekli · DivriğiDivriği Ulu Camii ve DarüşşifasıTaş işçiliğinin şaheseri; UNESCO Dünya MirasıKPSS 2013
  • Türkiye Selçuklu · KayseriGevher Nesibe DarüşşifasıHastane ve tıp okuluKPSS 2013
  • Türkiye Selçuklu · AksaraySultan HanıEn büyük Selçuklu kervansaray­larından
  • Türkiye Selçuklu · Konyaİnce Minareli ve KaratayTaş ve çini süslemeli medreseler

Darüşşifa

  • Darüşşifa: vakıf geliriyle yaşayan, halka ücretsiz bakan hastane. KPSS 2013
  • Örnekler: Kayseri Gevher Nesibe Hatun, Aksaray Alaeddin Keykubat, Divriği Turan Melek darüşşifaları. KPSS 2013
  • Kayseri’deki Gevher Nesibe Darüşşifası aynı zamanda tıp okuluydu.

ÖSYM tuzağı

Gevher Nesibe, Alaeddin Keykubat ve Turan Melek’in ortak adı darüşşifa. İmarethane aşevi, medrese okul, külliye yapılar topluluğudur. KPSS 2013

Düşünce ve edebiyat

  • Mevlana: Konya; Mesnevi (Farsça); hoşgörü ve sevgi.
  • Yunus Emre: halkın anlayacağı sade Türkçeyle tasavvuf şiiri.
  • Hacı Bektaş-ı Veli: Makalat; Türkmenler arasında tasavvuf.
  • Nasreddin Hoca: Akşehir; halk mizahı.
  • Ahi Evran: esnaf teşkilatı Ahilik (Türk-İslam Tarihi notunda).
  • Saray ve edebiyat dili Farsça, bilim dili Arapçaydı; Türkçe 1277 fermanıyla öne çıktı.

ÖSYM tuzakları: tek sayfada

Her çıkmış sorunun bir tuzağı var. Sınavdan önceki son tekrar için bu liste yeter.

  1. Malabadi Köprüsü (Batman) ve Hatuniye Medresesi (Mardin) Artuklularındır. KPSS 2012
  2. Üç Kümbetler ve Mama Hatun Türbesi Saltukluların (Erzurum, 1072-1202). KPSS 2013
  3. Gevher Nesibe, Alaeddin Keykubat ve Turan Melek darüşşifadır; imarethane değil. KPSS 2013
  4. Taceddinoğulları Tokat-Niksar’da; Balıkesir Karesioğullarınındır. KPSS 2016
  5. Nizamiye medreseleri Büyük Selçukluların; Türkiye Selçukluları Haçlılarla savaştı, kervansaray yaptı. KPSS 2019
  6. İznik Haçlılara geçince başkenti Konya’ya taşıyan I. Kılıç Arslan’dır. KPSS 2020
  7. Liman fetihlerinin amacı yabancı tüccarı kovmak değildi; tersine onlara güvence verildi. KPSS 2021

Kendini dene: doğru mu, yanlış mı?

Önce cevabını ver, sonra satıra dokunup kontrol et.Önce D ya da Y’yi işaretle; cevaplar sayfanın sonunda.

  1. 1.Türkiye Selçuklu Devleti’ni Alparslan kurdu.

    Yanlış! Kutalmışoğlu Süleyman Şah kurdu (1075); Alparslan Büyük Selçuklu sultanıdır.

  2. 2.İznik Haçlılara geçince başkent Konya’ya taşındı.

    Doğru! I. Kılıç Arslan döneminde, I. Haçlı Seferi’yle.

  3. 3.Miryokefalon Savaşı’yla Anadolu’nun Türk yurdu olduğu kesinleşti.

    Doğru! 1176, II. Kılıç Arslan.

  4. 4.Nizamiye medreselerini Türkiye Selçukluları kurdu.

    Yanlış! Büyük Selçuklu veziri Nizamülmülk kurdu.

  5. 5.Malabadi Köprüsü Saltuklulara aittir.

    Yanlış! Artukluların; Saltuklu eseri Üç Kümbetler.

  6. 6.Erzurum’daki Üç Kümbetler Saltuklulardan kalmıştır.

    Doğru! Saltuklular Erzurum merkezliydi.

  7. 7.Gevher Nesibe Darüşşifası bir kervansaraydır.

    Yanlış! Hastanedir; aynı zamanda tıp okulu.

  8. 8.Türkiye Selçuklularında tüccarın zararını devlet karşılardı.

    Doğru! Devlet sigortası.

  9. 9.Antalya, Sinop ve Alanya alınınca yabancı tüccarlar Anadolu’dan çıkarıldı.

    Yanlış! Tersine korundular; ticaret canlandı.

  10. 10.Taceddinoğulları Balıkesir yöresinde kuruldu.

    Yanlış! Tokat-Niksar; Balıkesir Karesioğulları.

  11. 11.Kösedağ Savaşı’ndan sonra Anadolu Moğol baskısına girdi.

    Doğru! 1243; İlhanlı hâkimiyeti.

  12. 12.Türkçeyi resmî dil ilan eden Karamanoğlu Mehmet Bey’dir.

    Doğru! 1277 fermanı.

Cevaplar

  1. Y Kutalmışoğlu Süleyman Şah kurdu (1075); Alparslan Büyük Selçuklu sultanıdır.
  2. D I. Kılıç Arslan döneminde, I. Haçlı Seferi’yle.
  3. D 1176, II. Kılıç Arslan.
  4. Y Büyük Selçuklu veziri Nizamülmülk kurdu.
  5. Y Artukluların; Saltuklu eseri Üç Kümbetler.
  6. D Saltuklular Erzurum merkezliydi.
  7. Y Hastanedir; aynı zamanda tıp okulu.
  8. D Devlet sigortası.
  9. Y Tersine korundular; ticaret canlandı.
  10. Y Tokat-Niksar; Balıkesir Karesioğulları.
  11. D 1243; İlhanlı hâkimiyeti.
  12. D 1277 fermanı.

Sıradaki üniteler

Kaynak: Konu kapsamı ve ağırlık: ÖSYM 2026-KPSS Kılavuzu, Tablo 1. Soru yılları: ÖSYM 2012-2021 KPSS Genel Kültür testleri.