İçeriğe geç

Geri sayım

DereceRehberim
Derece Rehberim

KPSS Vatandaşlık · Ünite 1 / 8 · Hukuk Başlangıcı

Hukukun Temel Kavramları: KPSS Hap Bilgi

KPSS’de vatandaşlıktan her yıl 9 soru geliyor; ÖSYM’nin kılavuzuna göre 3’ü hukuk başlangıcından. ÖSYM 2014-2024 arasında bu üniteden 23 soru sordu: sınav başına ortalama iki.

Soruların çoğu Medeni Kanun’dan: ehliyet, erginlik, hısımlık, dernek, velayet. Kalanı hukuk kuralının türleri, normlar hiyerarşisi, hakkın korunması ve borçlar. ÖSYM’nin sorduğu her bilginin yanında sorulduğu yıl yazıyor.

PDF olarak indirYazdırmaya hazır, A4

Bu ünitede

  • 23 çıkmış soru (2014-2024)
  • bu bloktan yılda ~3 soru
  • 23 ÖSYM tuzağı

ÖSYM bu üniteden ne sordu?

23 sorunun 9’u tek konudan geldi: Kişiler ve aile: ehliyet, erginlik, hısımlık, dernek.

  • Kişiler ve aile: ehliyet, erginlik, hısımlık, dernek9 soru

    • 2016 Dernek en az kaç kişiyle kurulur?
    • 2016 Kendi fiiliyle hak kazanma, borç altına girme
    • 2018 Erginlik kural olarak neye bağlı?
    • 2019 Adını değiştirmek isteyen nereye başvurur?
    • 2020 Ana-babanın ergin olmayan çocuk üzerindeki yetkisi
    • 2021 Kiminle kan hısımlığı yoktur?
    • 2021 En az 7 kişi, kazanç paylaşma dışı amaç
    • 2022 Hangi erginlik mahkeme kararı istemez?
    • 2024 Hak ehliyeti ana rahminden, hangi koşulla?

  • Hak, iyi niyet ve hakkın korunması5 soru

    • 2014 Tehlikeden kurtulurken ilgisiz birinin malına zarar
    • 2015 Otelcinin ödenmeyen ücret için eşyayı tutması
    • 2018 Özen gösterip engeli bilmemek: hangi kavram?
    • 2023 Rehin, nafaka, mülkiyet: hangileri devredilir?
    • 2023 Hakkın kötüye kullanılması yasağı nerede?

  • Eşya ve borçlar hukuku5 soru

    • 2017 Kullanma, yararlanma, tasarruf: hangi ayni hak?
    • 2019 Sözleşme, haksız fiil, sebepsiz zenginleşme
    • 2020 Hangisi sözleşmeyi kesin hükümsüz kılmaz?
    • 2022 (iptal) Taşınmaz haklarını gösteren devlet sicili
    • 2023 Tazminat haksız fiilin hangi unsurunu giderir?

  • Hukuk kuralının türleri ve normlar hiyerarşisi4 soru

    • 2014 Yönetmelik, KHK, tüzük: üstten alta sıra
    • 2015 “Ayın ortası 15’i” hangi tür kural?
    • 2017 Danıştay incelemesinden geçen düzenleme
    • 2024 Üç Borçlar Kanunu hükmü, üç kural türü

Yıllar 2014-2024 KPSS Genel Kültür testlerinden; “2022 (iptal)” ÖSYM’nin iptal edip yenilediği 2022 oturumu. Soruların metni ÖSYM’nin telifinde olduğu için burada yok; sorulan bilgi notlarda KPSS 2019 gibi bir damgayla, sorulduğu yılla işaretli.

Hukuk Kuralları ve Normlar Hiyerarşisi

Hukuk kuralını öbür kurallardan ayıran

  • Din, ahlak ve görgü kuralları da davranışı düzenler; hukuk kuralının farkı devlet gücüyle desteklenen yaptırımı.
  • Yaptırım türleri: ceza, cebrî icra, tazminat, hükümsüzlük, iptal.
  • Hukuk kuralı genel, soyut ve süreklidir: tek bir kişiye ya da tek bir olaya göre yazılmaz.

Dört tür hukuk kuralı

  • EmrediciAksi kararlaştırılamazKamu düzenini, ahlakı ve zayıfı korur. Örnek: zamanaşımından önceden feragat edilemez; müteselsil borçlulardan birinin feragati ötekilere karşı ileri sürülemez.KPSS 2024
  • TamamlayıcıBoşluğu doldururTaraflar bir konuyu düzenlemediyse devreye girer; düzenledilerse onların sözü geçer.
  • YorumlayıcıSözü açıklarTarafların belirsiz ifadesini anlamlandırır: ayın başı 1’i, ayın ortası 15’i, ayın sonu son günüdür.KPSS 2015
  • TanımlayıcıKavramı tanımlarBir kavramın ne olduğunu söyler: Borçlar Kanunu’nda mal değişim sözleşmesinin tarifi gibi.KPSS 2024

ÖSYM tuzağı

“Ayın ortası denince 15’i anlaşılır” kuralı yorumlayıcı: tarafların sözünü açıklar. Boşluk doldurmadığı için tamamlayıcı, aksi kararlaştırılabildiği için emredici değil. KPSS 2015

Normlar hiyerarşisi bugün: yukarıdan aşağı

  1. Anayasa: en üstte; kanunlar Anayasa’ya aykırı olamaz (md. 11).
  2. Kanun ve usulüne göre yürürlüğe konmuş milletlerarası antlaşma (kanun hükmünde).
  3. Cumhurbaşkanlığı kararnamesi: kanunla çelişirse kanun uygulanır; kanunda açıkça düzenlenen konuda çıkarılamaz.
  4. Yönetmelik: Cumhurbaşkanı, bakanlıklar ve kamu tüzel kişileri çıkarır.
  5. Genelge, tebliğ, yönerge: idarenin iç düzenlemeleri, en altta.

2014’te sorulan eski sıra: KHK → tüzük → yönetmelik. 2017 değişikliğiyle KHK ve tüzük Anayasa’dan çıktı; yürürlükteki eskileri kaldırılana kadar geçerli. KPSS 2014

Tüzük neydi?

  • Bakanlar Kurulu çıkarırdı: kanunun uygulanmasını göstermek ya da emrettiği işleri belirtmek için, kanunlara aykırı olmamak ve Danıştay incelemesinden geçmek şartıyla. KPSS 2017
  • Cumhurbaşkanı imzalar, kanunlar gibi yayımlanırdı. 2017 değişikliğiyle Bakanlar Kurulu da tüzük de kalktı.

Hukukun kaynakları

  • Asıl kaynaklar: yazılı hukuk (Anayasa, kanun, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi, yönetmelik) ve yazısız hukuk (örf ve âdet).
  • Yardımcı kaynaklar: yargı kararları (içtihat) ve bilimsel görüşler (doktrin).
  • Kanunda uygulanacak hüküm yoksa hâkim önce örf ve âdete, o da yoksa kendisi kanun koyucu olsaydı koyacağı kurala göre karar verir (TMK md. 1).

Hak, İyi Niyet ve Hakkın Korunması

Hakkın türleri

  • Mutlak hak herkese karşı ileri sürülür (mülkiyet, kişilik hakları); nispi hak sadece belirli kişiye (alacak hakkı).
  • Kamu hakları kişiyle devlet arasında (seçme-seçilme, dilekçe); özel haklar kişiler arasında.
  • Devredilebilen haklar hukuki işlemle ya da mirasla başkasına geçer; kişiye bağlı haklar geçmez. KPSS 2023

Devredilir mi?

DEVREDİLİRMalvarlığı hakları
  • Mülkiyet hakkı
  • Rehin hakkı
  • Alacak hakkı
  • Mirasla da geçer
DEVREDİLMEZKişiye bağlı haklar
  • Nafaka hakkı
  • Velayet
  • Oturma hakkı
  • Seçme ve seçilme hakkı

Rehin ve mülkiyet devredilir; nafaka kişiye bağlı olduğu için devredilmez. KPSS 2023

Dürüst davranma mı, iyi niyet mi?

TMK MADDE 2Dürüst davranma
  • Hakları kullanırken, borçları yerine getirirken
  • Ölçü: dürüstlük kuralları
  • Hakkın açıkça kötüye kullanılması korunmaz
TMK MADDE 3İyi niyet
  • Hak kazanırken engeli bilmemek
  • Asıl olan iyi niyetin varlığı
  • Beklenen özeni göstermeyen iddia edemez

Hakkın kötüye kullanılması yasağı dürüst davranma kuralının içinde (TMK md. 2). KPSS 2023

İyi niyetin ölçüsü

  • Durumun gerektirdiği özeni gösterdiği hâlde hakkın kazanılmasına engel olan durumu bilmemek: iyi niyet. KPSS 2018
  • Kanun iyi niyete sonuç bağladıysa asıl olan iyi niyetin varlığı; özen göstermeyen kişi iyi niyet iddia edemez.

Hakkını devlet yerine kendin koruyabildiğin üç durum

  • Haklı (meşru) savunmaSaldırgana karşıSaldırıyı defederken saldırganın kendisine ya da malına verilen zarardan sorumluluk doğmaz.
  • Zorunluluk (ıztırar) hâliTehlikeden kurtulmakKendini ya da başkasını, kendi yaratmadığı bir tehlikeden kurtarırken olayla ilgisiz birinin malına zarar vermek; tazminatı hâkim hakkaniyete göre belirler.KPSS 2014
  • Hakkını kendi gücüyle korumaKolluk yetişemezseDevletin yardımı zamanında gelemeyecekse kişi hakkını kendisi korur. Örnek: otelcinin, ödenmeyen ücret için müşterinin bıraktığı eşyayı alıkoyması (hapis hakkı).KPSS 2015

ÖSYM tuzağı

Iztırar hâlinde zarar gören, tehlikeyle ilgisi olmayan üçüncü kişi; haklı savunmada zarar gören saldırganın kendisi. Otelcinin eşyayı alıkoyması ise ikisi de değil: kendi hakkını kendi gücüyle koruma. KPSS 2014

Kişiler ve Aile: Ehliyet, Erginlik, Hısımlık

Kişilik nasıl başlar, nasıl biter?

  1. Ana rahmine düşme: çocuk hak ehliyetini bu andan kazanır, ama sağ doğmak koşuluyla. KPSS 2024
  2. Sağ ve tam doğum: kişilik başlar.
  3. 18 yaşın doldurulması: erginlik. KPSS 2018
  4. Ölüm: kişilik sona erer.

Hak ehliyeti mi, fiil ehliyeti mi?

HAK EHLİYETİHaklara sahip olabilmek
  • Her insanda var, herkes eşit
  • Ana rahmine düşünce, sağ doğmak koşuluyla
  • Ölümle sona erer
FİİL EHLİYETİKendi fiiliyle hak kazanmak
  • Kendi işlemiyle hak edinir, borç altına girer
  • Şart: ayırt etme gücü
  • Şart: ergin olmak
  • Şart: kısıtlı olmamak

Bizzat kendi fiiliyle hak kazanma ve borç altına girme iktidarı: fiil ehliyeti. KPSS 2016

Erginliğin üç yolu

YolNasıl?
18 yaşı doldurmakKendiliğinden; Medeni Kanun erginliği kural olarak buna bağlıyor KPSS 2018
EvlenmekKendiliğinden: evlenen küçük ergin olur KPSS 2022
Ergin kılınma (kazai rüşt)15 yaşını dolduran küçük, kendi isteği ve velisinin rızasıyla, mahkeme kararıyla KPSS 2022

Evlenme yaşı

  • 17 yaşını doldurmayan evlenemez; 17 yaşındaki küçük yasal temsilcisinin izniyle evlenir.
  • Hâkim olağanüstü durumda ve pek önemli bir sebeple 16 yaşını dolduranın evlenmesine izin verebilir.

ÖSYM tuzağı

“Kişinin isteği ve velisinin rızası” tek başına erginlik vermez: mahkeme kararı şart. 18 yaş ve evlenme ise kararsız, kendiliğinden ergin kılar. KPSS 2022

Ad ve hısımlık

  • Adın değiştirilmesi haklı sebeple ve sadece hâkimden istenir; karar nüfus siciline işlenir. KPSS 2019
  • Kan hısımlığı: biri öbüründen gelenler arasında (üstsoy-altsoy: anne, çocuk, torun) ve ortak kökten gelenler arasında (yansoy: kardeş, teyze, amca, kuzen). KPSS 2021
  • Kayın hısımlığı: eşlerden biri ile öbür eşin kan hısımları arasında; evlilik bitse de sürer.
  • Eşler arasında hısımlık yoktur: ne kan ne kayın hısımı. KPSS 2021

Velayet mi, vesayet mi?

VELAYETAna ve babanın yetkisi
  • Ergin olmayan çocuğun şahsı ve malı üzerinde
  • Kısıtlanan ergin çocuk da altında kalabilir
  • Yasal sebep olmadıkça alınamaz
VESAYETDevletin atadığı vasi
  • Velayet altında olmayan küçük için
  • Kısıtlanan ergin için
  • Vesayet makamı: sulh hukuk mahkemesi

Ana ve babanın ergin olmayan çocuklarının şahsı ve malları üzerindeki yetkisi: velayet. KPSS 2020

Tüzel kişiler: kişi topluluğu mu, mal topluluğu mu?

  • Kişi topluluğuDernekEn az 7 gerçek ya da tüzel kişi; kazanç paylaşma dışında belirli ve ortak bir amaç için bilgi ve çalışmasını sürekli birleştirir.KPSS 2021
  • Derneklerin birliğiFederasyon, konfederasyonFederasyonu aynı amaçlı en az 5 dernek, konfederasyonu en az 3 federasyon kurar.
  • Mal topluluğuVakıfYeterli mal ve haklar belirli ve sürekli bir amaca özgülenir.

Dernek kurmak

  • Dernek en az 7 gerçek ya da tüzel kişiyle kurulur; kurmak için önceden izin gerekmez (Anayasa md. 33). KPSS 2016
  • Hukuka ya da ahlaka aykırı amaçla dernek kurulamaz.

Eşya ve Borçlar Hukuku

Eşya hukukunda üç kavram

  • En geniş ayni hakMülkiyetHukukun sınırları içinde dilediği gibi kullanma, yararlanma ve tasarruf etme yetkilerinin hepsi.KPSS 2017
  • Hak değil, olguZilyetlikBir şey üzerinde fiilî hâkimiyet: kiracı da zilyettir ama malik değildir.
  • Devletin sorumluluğundaTapu siciliTaşınmazlar üzerindeki hakları gösterir: tapu kütüğü, kat mülkiyeti kütüğü, yevmiye defteri, belgeler ve planlar. Sicilin tutulmasından doğan zarardan Devlet sorumlu.KPSS 2022 (iptal)

ÖSYM tuzağı

Kullanma, yararlanma ve tasarrufun hepsini veren ayni hak mülkiyet. Zilyetlik sadece fiilî hâkimiyet; oturma ve rehin ise sınırlı ayni haklar. KPSS 2017

Borç nereden doğar?

  1. Sözleşme (hukuki işlem): tarafların karşılıklı ve birbirine uygun iradesiyle kurulur.
  2. Haksız fiil: kusurlu ve hukuka aykırı bir fiille başkasına zarar vermek.
  3. Sebepsiz zenginleşme: haklı bir sebep olmadan başkasının malvarlığından ya da emeğinden zenginleşmek; zenginleşen geri verir.

Borçlar Kanunu’na göre borcun üç kaynağı var; üçü birlikte sorulursa hepsi doğru. KPSS 2019

Kodla

Fakir Hasan Zengin Kemal’i İzledi

Haksız fiilin beş unsuru: Fiil, Hukuka aykırılık, Zarar, Kusur, İlliyet (uygun nedensellik) bağı. Tazminat zararı gidermek için verilir.

Tazminat ve hükümsüzlük

  • Tazminata, haksız fiilin zarar unsurunu gidermek için hükmedilir: zarar yoksa tazminat da yok. KPSS 2023
  • Sözleşme kesin hükümsüz: kanunun emredici hükümlerine, ahlaka, kamu düzenine, kişilik haklarına aykırıysa ya da konusu baştan imkânsızsa. KPSS 2020
  • Bedelin ödenmemesi sözleşmeyi hükümsüz kılmaz: bu borca aykırılık; borçlu temerrüde düşer, faiz işler. KPSS 2020

ÖSYM tuzakları: tek sayfada

Her çıkmış sorunun bir tuzağı var. Sınavdan önceki son tekrar için bu liste yeter.

  1. 2014’teki sıra: KHK tüzükten, tüzük yönetmelikten üstün. Bugün KHK ve tüzük çıkarılamıyor; sıra Anayasa, kanun, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi, yönetmelik. KPSS 2014
  2. Tehlikeyle ilgisiz üçüncü kişinin malına zarar: ıztırar (zorunluluk) hâli. Saldırgana karşı korunma meşru müdafaa. KPSS 2014
  3. “Ayın ortası 15’i” kuralı yorumlayıcı; tamamlayıcı ya da emredici değil. KPSS 2015
  4. Otelcinin ödenmeyen ücret için eşyayı alıkoyması kendi hakkını kendi gücüyle koruma; haklı savunma ya da zorunluluk hâli değil. KPSS 2015
  5. Dernek en az 7 gerçek ya da tüzel kişiyle kurulur; 3 ya da 5 çeldirici. KPSS 2016
  6. Kendi fiiliyle hak kazanmak ve borç altına girmek fiil ehliyeti; haklara sahip olabilmek hak ehliyeti. KPSS 2016
  7. Kullanma, yararlanma ve tasarrufun hepsini veren ayni hak mülkiyet; zilyetlik sadece fiilî hâkimiyet. KPSS 2017
  8. Danıştay incelemesinden geçen düzenleme tüzüktü (2017’de kalktı); yönetmelik Danıştay’a gitmez. KPSS 2017
  9. Erginlik kural olarak 18 yaşın doldurulmasına bağlı; ayırt etme gücü fiil ehliyetinin ayrı bir şartı. KPSS 2018
  10. Gereken özeni gösterip engeli bilmemek iyi niyet; özen göstermeyen iyi niyet iddia edemez. KPSS 2018
  11. Adı değiştirmek için mahkemeye başvurulur; noter, valilik ya da nüfus müdürlüğü değil. KPSS 2019
  12. Borcun üç kaynağı var: sözleşme, haksız fiil, sebepsiz zenginleşme. Üçü birlikte sorulursa hepsi doğru. KPSS 2019
  13. Ana-babanın ergin olmayan çocuk üzerindeki yetkisi velayet; vesayet, velayet altında olmayan küçük ve kısıtlı içindir. KPSS 2020
  14. Bedelin ödenmemesi kesin hükümsüzlük sebebi değil; emredici hükme, ahlaka, kamu düzenine, kişilik haklarına aykırılık ve imkânsızlık öyle. KPSS 2020
  15. Eşler arasında hısımlık yok; kardeş, teyze, torun, kuzen kan hısmı. KPSS 2021
  16. En az 7 kişi ve kazanç paylaşmayan ortak amaç: dernek. Vakıf mal topluluğu, şirket kazanç paylaşır, federasyon derneklerin birliği. KPSS 2021
  17. Taşınmazlardaki hakları gösteren, Devletin sorumluluğundaki sicil tapu sicili; zilyetlik ya da mülkiyet karinesi değil. KPSS 2022 (iptal)
  18. Mahkeme kararı istemeyen erginlik: 18 yaş ve evlenme. İstek ve veli rızasıyla erginlik (kazai rüşt) mahkeme kararıyla olur. KPSS 2022
  19. Nafaka kişiye bağlı, devredilmez; rehin ve mülkiyet devredilir. KPSS 2023
  20. Tazminat haksız fiilin zarar unsurunu giderir; kusur ve hukuka aykırılık sorumluluğun şartı. KPSS 2023
  21. Hakkın kötüye kullanılması yasağı TMK md. 2’de, dürüst davranma başlığında; ispat yükü ya da hâkimin takdiri değil. KPSS 2023
  22. Müteselsil borçlulardan birinin feragati ötekilere karşı ileri sürülemez: emredici. Ayın başı-sonu: yorumlayıcı. Mal değişim tarifi: tanımlayıcı. KPSS 2024
  23. Hak ehliyeti ana rahmine düşünce başlar ama sağ doğmak koşuluyla; ergin olmak ya da nüfusa kayıt şart değil. KPSS 2024

Kendini dene: doğru mu, yanlış mı?

Önce cevabını ver, sonra satıra dokunup kontrol et.Önce D ya da Y’yi işaretle; cevaplar sayfanın sonunda.

  1. 1.Hak ehliyeti için ayırt etme gücü gerekir.

    Yanlış! Hak ehliyeti her insanda var; ayırt etme gücü fiil ehliyetinin şartı.

  2. 2.Evlenen küçük, mahkeme kararı olmadan ergin olur.

    Doğru! Evlenme kişiyi kendiliğinden ergin kılar.

  3. 3.15 yaşını dolduran küçük, velisi razıysa kendiliğinden ergin olur.

    Yanlış! Mahkeme kararı gerekir (kazai rüşt).

  4. 4.Eşler birbirinin kan hısmıdır.

    Yanlış! Eşler arasında hısımlık yoktur.

  5. 5.“Ayın ortası denince 15’i anlaşılır” kuralı yorumlayıcı bir kuraldır.

    Doğru! Tarafların sözünü açıklıyor.

  6. 6.Nafaka hakkı başkasına devredilebilir.

    Yanlış! Kişiye bağlı bir hak, devredilmez.

  7. 7.Dernek en az yedi gerçek ya da tüzel kişiyle kurulur.

    Doğru! TMK md. 56.

  8. 8.Zilyetlik, kullanma ve tasarruf yetkilerinin hepsini veren ayni haktır.

    Yanlış! O mülkiyet; zilyetlik fiilî hâkimiyet.

  9. 9.Kanunda hüküm yoksa hâkim önce örf ve âdet hukukuna bakar.

    Doğru! TMK md. 1; o da yoksa kanun koyucu gibi karar verir.

  10. 10.Sözleşme bedelinin ödenmemesi sözleşmeyi kesin hükümsüz kılar.

    Yanlış! Borca aykırılık; temerrüt ve faiz doğar.

  11. 11.Tapu sicilinin tutulmasından doğan zararlardan Devlet sorumludur.

    Doğru! TMK md. 1007; Devlet kusurlu görevliye rücu eder.

  12. 12.Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ile kanun çelişirse kararname uygulanır.

    Yanlış! Kanun uygulanır (Anayasa md. 104).

Cevaplar

  1. Y Hak ehliyeti her insanda var; ayırt etme gücü fiil ehliyetinin şartı.
  2. D Evlenme kişiyi kendiliğinden ergin kılar.
  3. Y Mahkeme kararı gerekir (kazai rüşt).
  4. Y Eşler arasında hısımlık yoktur.
  5. D Tarafların sözünü açıklıyor.
  6. Y Kişiye bağlı bir hak, devredilmez.
  7. D TMK md. 56.
  8. Y O mülkiyet; zilyetlik fiilî hâkimiyet.
  9. D TMK md. 1; o da yoksa kanun koyucu gibi karar verir.
  10. Y Borca aykırılık; temerrüt ve faiz doğar.
  11. D TMK md. 1007; Devlet kusurlu görevliye rücu eder.
  12. Y Kanun uygulanır (Anayasa md. 104).

Sıradaki üniteler

Kaynak: Konu kapsamı ve ağırlık: ÖSYM 2026-KPSS Kılavuzu, Tablo 1. Soru yılları: ÖSYM 2014-2024 KPSS Genel Kültür testleri.