KPSS Vatandaşlık · Ünite 3 / 8 · Anayasa ve İnsan Hakları Hukuku
Temel Hak ve Hürriyetler: KPSS Hap Bilgi
Temel haklar anayasa bloğunun ikinci ünitesi: ÖSYM 2014-2024 arasında buradan 12 soru sordu, neredeyse her yıl bir soru.
Soruların üçte biri “bu hak hangi başlıkta?” sorusu: kişinin hakları mı, sosyal haklar mı, siyasi haklar mı? Kalanı hakların durdurulması, yaşam hakkı, bireysel başvuru ve siyasi parti üyeliği.
Bu ünitede
- 12 çıkmış soru (2014-2024)
- bu bloktan yılda ~3 soru
- 12 ÖSYM tuzağı
ÖSYM bu üniteden ne sordu?
12 sorunun 5’i tek konudan geldi: Sınırlama, durdurma ve hakların korunması.
Sınırlama, durdurma ve hakların korunması5 soru
- 2017 Kanuni hâkim güvencesi neyi söyler?
- 2020 Bireysel başvuru hangi sözleşmenin haklarıyla?
- 2023 Temel hakların durdurulmasıyla ilgili yanlış
- 2024 Öldürme fiilini haklı kılmayan durum
- 2024 İdarenin kişi hürriyetini kısıtlaması: istisna kime?
Hak hangi başlıkta: kişi, sosyal, siyasi4 soru
- 2015 Siyasi haklar başlığında olmayan hak
- 2016 Kişinin hakları arasında olmayan hak
- 2022 (iptal) “Mali kaynakların yeterliliği ölçüsünde” sınırının dışındaki hak
- 2024 Anayasa’nın koruduğunu söylemediği grup
Siyasi haklar: vatandaşlık, kamu hizmeti, parti3 soru
- 2019 Türk vatandaşlığıyla ilgili yanlış ifade
- 2021 Herkese değil, sadece Türklere tanınan hak
- 2022 Kim siyasi partiye üye olabilir?
Yıllar 2014-2024 KPSS Genel Kültür testlerinden; “2022 (iptal)” ÖSYM’nin iptal edip yenilediği 2022 oturumu. Soruların metni ÖSYM’nin telifinde olduğu için burada yok; sorulan bilgi notlarda KPSS 2019 gibi bir damgayla, sorulduğu yılla işaretli.
Temel Haklar Üç Başlıkta
Anayasa’nın ikinci kısmı: üç bölüm
- md. 17-40 · negatif statüKişinin hakları ve ödevleriDevletin karışmaması gereken alan: yaşam, kişi hürriyeti, özel hayat, konut, haberleşme, din ve vicdan, düşünce, basın, dernek, toplantı, mülkiyet, hak arama, ispat hakkı.KPSS 2015
- md. 41-65 · pozitif statüSosyal ve ekonomik haklarDevletten bir şey isteme hakları: aile, eğitim, çalışma, sendika, grev, sağlık, konut, sosyal güvenlik. Devlet bunları mali kaynakları ölçüsünde yerine getirir.KPSS 2022 (iptal)
- md. 66-74 · aktif statüSiyasi haklar ve ödevlerYönetime katılma: Türk vatandaşlığı, seçme ve seçilme, siyasi parti, kamu hizmetine girme, vatan hizmeti, vergi, dilekçe ve bilgi edinme.KPSS 2016
17 · 41 · 66
Kişinin hakları md. 17’de yaşam hakkıyla, sosyal ve ekonomik haklar md. 41’de aileyle, siyasi haklar md. 66’da Türk vatandaşlığıyla başlar.
ÖSYM’nin sorduğu haklar hangi başlıkta?
| Hak | Başlık |
|---|---|
| İspat hakkı (md. 39) | Kişinin hakları KPSS 2015 |
| Türk vatandaşlığı (md. 66) | Siyasi haklar KPSS 2016 |
| Konut dokunulmazlığı (md. 21) | Kişinin hakları |
| Yerleşme ve seyahat (md. 23) | Kişinin hakları |
| Din ve vicdan (md. 24) | Kişinin hakları |
| Basın hürriyeti (md. 28) | Kişinin hakları |
| Mülkiyet hakkı (md. 35) | Kişinin hakları KPSS 2022 (iptal) |
| Eğitim, konut, çalışma, sosyal güvenlik | Sosyal ve ekonomik haklar KPSS 2022 (iptal) |
| Kamu hizmetine girme, dilekçe, bilgi edinme | Siyasi haklar |
ÖSYM tuzağı
İspat hakkı siyasi hak gibi görünür ama kişinin hakları başlığında (md. 39). Türk vatandaşlığı ise kişi hakkı değil, siyasi hakların ilk maddesi. KPSS 2015
Sınırlama, Durdurma ve Yaşam Hakkı
Sınırlama mı, durdurma mı?
- Her zaman mümkün
- Sadece kanunla
- Sadece Anayasa’nın saydığı sebeple
- Özüne dokunulmaz, ölçülü olur
- Savaş, seferberlik, olağanüstü hâl
- Kısmen ya da tamamen
- Durumun gerektirdiği ölçüde
- Milletlerarası yükümlülük çiğnenmez
Durdurma kısmen ya da tamamen olabilir; “sadece kısmen durdurulabilir” ifadesi yanlış. KPSS 2023
Durdurmada bile dokunulamayan çekirdek (md. 15)
- Savaş hukukuna uygun fiiller sonucu ölümler dışında yaşam hakkına, maddi ve manevi varlığın bütünlüğüne dokunulamaz. KPSS 2023
- Kimse din, vicdan, düşünce ve kanaatlerini açıklamaya zorlanamaz, bunlardan dolayı suçlanamaz.
- Suç ve cezalar geçmişe yürütülemez.
- Suçluluğu mahkeme kararıyla saptanıncaya kadar kimse suçlu sayılamaz.
Yaşam hakkı (md. 17): öldürme ne zaman bu hakkın dışında?
- Herkes yaşama, maddi ve manevi varlığını koruma ve geliştirme hakkına sahip; tıbbi zorunluluk ve kanundaki hâller dışında vücut bütünlüğüne dokunulamaz, işkence yasak.
- Silah kullanılmasına kanunun izin verdiği zorunlu durumlarda: meşru müdafaa, yakalama ve tutuklama kararlarının yerine getirilmesi, tutuklu ya da hükümlünün kaçmasının önlenmesi, ayaklanma ya da isyanın bastırılması, olağanüstü hâlde yetkili merciin emirlerinin uygulanması. KPSS 2024
- Ölüm cezası ve genel müsadere cezası verilemez (md. 38).
ÖSYM tuzağı
Kişinin kendi rızası öldürme fiilini haklı kılmaz: Anayasa’nın saydığı hâllerin hiçbirinde rıza yok. KPSS 2024
Hakların Korunması ve Bireysel Başvuru
Kişi haklarının son beş maddesi: güvenceler
| Madde | Güvence |
|---|---|
| md. 36 Hak arama | Herkes yargı önünde iddia, savunma ve adil yargılanma hakkına sahip; mahkeme davaya bakmaktan kaçınamaz. |
| md. 37 Kanuni hâkim | Kimse kanunen tabi olduğu mahkemeden başka bir merci önüne çıkarılamaz; olağanüstü yargı mercii kurulamaz. KPSS 2017 |
| md. 38 Suç ve ceza | Kanunsuz suç ve ceza olmaz; kimse kendini ve yakınlarını suçlamaya zorlanamaz; ceza sorumluluğu şahsidir. |
| md. 39 İspat hakkı | Kamu görevlisine görevle ilgili isnatta, hakaret davasında sanık isnadın doğruluğunu ispat edebilir. |
| md. 40 Korunma | Hakkı çiğnenen yetkili makama başvurabilir; görevlinin haksız işleminden doğan zararı Devlet öder, görevliye rücu eder. |
ÖSYM tuzağı
Kanuni hâkim güvencesi tek cümle: kimse tabi olduğu mahkemeden başka bir merci önüne çıkarılamaz. Geriye yürümezlik, kendini suçlamama ve hukuka aykırı delil yasağı md. 38’de. KPSS 2017
İdare kişiyi hapsedemez
- İdare, kişi hürriyetinin kısıtlanması sonucunu doğuran bir müeyyide uygulayamaz. Silahlı Kuvvetlerin iç düzeni bakımından kanunla istisna getirilebilir (md. 38). KPSS 2024
ÖSYM tuzağı
İstisna sadece Silahlı Kuvvetler için; MİT, yargı organları, spor federasyonları ya da TBMM için değil. KPSS 2024
Bireysel başvuru (md. 148, 2010 değişikliği)
- Hak hem Anayasa’da güvence altında olmalı hem Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamında. KPSS 2020
- İhlal kamu gücünden gelmeli.
- Önce olağan kanun yolları tüketilir.
- Başvuru Anayasa Mahkemesine yapılır; mahkeme kanun yolunda bakılacak konuları incelemez.
Ölçü AİHS: BM İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi, BM Antlaşması ya da AB antlaşmaları değil. KPSS 2020
Sosyal ve Ekonomik Haklar
Sosyal hakların sınırı (md. 65)
- Devlet sosyal ve ekonomik alandaki görevlerini, önceliklere göre, mali kaynaklarının yeterliliği ölçüsünde yerine getirir. KPSS 2022 (iptal)
- Bu sınır sosyal ve ekonomik haklar için: sosyal güvenlik, eğitim, konut, çalışma hakkı. Mülkiyet hakkı kişinin haklarında (md. 35), sınırın dışında. KPSS 2022 (iptal)
Anayasa’nın adıyla andığı korunanlar
- md. 41Ana ve çocuklarDevlet ananın ve çocukların korunması için tedbir alır; çocukları istismara ve şiddete karşı korur.
- md. 49Çalışanlar ve işsizlerDevlet çalışanları ve işsizleri korur, işsizliği önlemeye elverişli ortamı yaratır.KPSS 2024
- md. 58GençlerGençleri alkol, uyuşturucu ve kötü alışkanlıklardan korur.
- md. 59Başarılı sporcuDevlet başarılı sporcuyu korur.KPSS 2024
- md. 61Şehit yakınları, gaziler, yaşlılarŞehitlerin dul ve yetimleri, malul ve gaziler, sakatlar, yaşlılar, korunmaya muhtaç çocuklar.KPSS 2024
- md. 64SanatçıDevlet sanat faaliyetlerini ve sanatçıyı korur.KPSS 2024
ÖSYM tuzağı
Yargı mensupları bu listede yok: yargıya bağımsızlık ve hâkimlik teminatı verilir, “Devlet korur” denmez. Sanatçılar, başarılı sporcular, işsizler ve yaşlılar adıyla anılır. KPSS 2024
Siyasi Haklar: Vatandaşlık, Kamu Hizmeti, Parti
Türk vatandaşlığı (md. 66)
- Türk Devletine vatandaşlık bağıyla bağlı herkes Türk’tür; Türk babanın ya da Türk ananın çocuğu Türk’tür.
- Vatandaşlık kanunun gösterdiği şartlarla kazanılır, sadece kanunda belirtilen hâllerde kaybedilir.
- Hiçbir Türk, vatana bağlılıkla bağdaşmayan bir eylemde bulunmadıkça vatandaşlıktan çıkarılamaz; çıkarmaya karşı yargı yolu kapatılamaz. KPSS 2019
Herkese mi, sadece Türklere mi?
- Dernek kurma
- Toplantı ve gösteri yürüyüşü
- Sosyal güvenlik
- Vergi ödevi
- Kamu hizmetine girme
- Vatan hizmeti
- Seçme, seçilme, halkoylaması
- Siyasi parti kurma
Anayasa “Her Türk kamu hizmetlerine girme hakkına sahiptir” diyor (md. 70): bu hak yabancılara tanınmamış. KPSS 2021
Siyasi partiye kim üye olabilir? (md. 68, 2820 sayılı Kanun)
| Kişi | Üyelik |
|---|---|
| Hâkimler ve savcılar | Olamaz |
| Sayıştay dahil yüksek yargı mensupları | Olamaz |
| Kamu kurumunda memur statüsündeki görevli | Olamaz |
| Kamu kurumunda işçi statüsündeki çalışan | Olabilir KPSS 2022 |
| Silahlı Kuvvetler mensupları | Olamaz |
| Lise öğrencisi (yükseköğretim öncesi) | Olamaz, 19 yaşında da olsa KPSS 2022 |
| 18 yaşını doldurmamış üniversite öğrencisi | Olamaz: üyelik için 18 yaş şart KPSS 2022 |
| Kamu hizmetlerinden yasaklı olan | Olamaz |
| Başka bir partinin üyesi | Olamaz: aynı anda iki partiye üye olunmaz |
Siyasi partiler
- Partiler önceden izin almadan kurulur; en az 30 Türk vatandaşı kurucu gerekir, genel merkez Ankara’da.
- Seçme ve halkoylamasına katılma yaşı 18; silah altındaki er ve erbaşlar, askerî öğrenciler ve ceza infaz kurumundaki hükümlüler (taksirli suçtan hükümlüler hariç) oy kullanamaz.
ÖSYM tuzağı
Kamu kurumunda işçi statüsünde çalışan partiye üye olabilir; memur statüsündeki görevli olamaz. Ölçü kurum değil, statü. KPSS 2022
ÖSYM tuzakları: tek sayfada
Her çıkmış sorunun bir tuzağı var. Sınavdan önceki son tekrar için bu liste yeter.
- İspat hakkı siyasi hak değil, kişinin hakları başlığında (md. 39). KPSS 2015
- Türk vatandaşlığı kişinin hakları arasında değil, siyasi hakların ilki; konut, seyahat, basın, din ve vicdan kişi hakları. KPSS 2016
- Kanuni hâkim güvencesi: kimse tabi olduğu mahkemeden başka merci önüne çıkarılamaz. Öbür seçenekler md. 38’in suç ve ceza ilkeleri. KPSS 2017
- Vatandaşlıktan çıkarmaya karşı yargı yolu kapatılamaz; “yargı yolu kapalı” ifadesi yanlış. KPSS 2019
- Bireysel başvuru: Anayasa’daki hak AİHS kapsamında da olmalı. Evrensel Beyanname, BM ya da AB antlaşmaları ölçü değil. KPSS 2020
- Sadece Türklere tanınan: kamu hizmetine girme. Vergi ödevi, sosyal güvenlik, toplantı ve dernek kurma herkese. KPSS 2021
- “Mali kaynakların yeterliliği ölçüsünde” sınırı sosyal haklar için; mülkiyet hakkı kişinin haklarında, kapsamın dışında. KPSS 2022 (iptal)
- İşçi statüsündeki kamu çalışanı partiye üye olabilir; lise öğrencisi ve 18 yaşından küçük olamaz. KPSS 2022
- Temel haklar kısmen ya da tamamen durdurulabilir; “tamamen durdurulamaz” yanlış. KPSS 2023
- Anayasa yargı mensuplarını “Devlet korur” diye anmaz; sanatçı, başarılı sporcu, işsiz ve yaşlıyı anar. KPSS 2024
- Öldürme fiilini haklı kılan hâllerde kişinin rızası yok: meşru müdafaa, yakalama, kaçmayı önleme, ayaklanmayı bastırma. KPSS 2024
- İdarenin kişi hürriyetini kısıtlayamaması kuralına kanunla istisna sadece Silahlı Kuvvetlerin iç düzeni için. KPSS 2024
Kendini dene: doğru mu, yanlış mı?
Önce cevabını ver, sonra satıra dokunup kontrol et.Önce D ya da Y’yi işaretle; cevaplar sayfanın sonunda.
1.Temel hak ve hürriyetler, özlerine dokunulmaksızın sadece kanunla sınırlanabilir.
Doğru! Md. 13; sınırlama Anayasa’nın saydığı sebeplere bağlı ve ölçülü olur.
2.Olağanüstü hâlde suç ve cezalar geçmişe yürütülebilir.
Yanlış! Durdurmada bile dokunulamayan çekirdekte (md. 15).
3.Mülkiyet hakkı sosyal ve ekonomik haklar arasındadır.
Yanlış! Kişinin hakları başlığında (md. 35).
4.Yabancılar da Türkiye’de dernek kurabilir.
Doğru! Md. 33 “herkes” diyor; kamu hizmetine girme ise sadece Türklere.
5.Bireysel başvuru için önce olağan kanun yolları tüketilmelidir.
Doğru! Md. 148.
6.Vatandaşlıktan çıkarma kararlarına karşı dava açılamaz.
Yanlış! Yargı yolu kapatılamaz (md. 66).
7.Kamu kurumunda işçi olarak çalışan biri siyasi partiye üye olabilir.
Doğru! Yasak memur statüsündekiler için.
8.Siyasi parti kurmak için İçişleri Bakanlığından izin alınır.
Yanlış! Önceden izin almadan kurulur; bildirimle tüzel kişilik kazanır.
9.Anayasa’ya göre Devlet başarılı sporcuyu korur.
Doğru! Md. 59.
10.Kişinin rızası, öldürme fiilini yaşam hakkının dışına çıkaran hâllerden biridir.
Yanlış! Md. 17’de rıza yok; meşru müdafaa, yakalama gibi zorunlu durumlar var.
11.Türk anasının çocuğu, babası yabancı olsa da Türk’tür.
Doğru! Md. 66: Türk babanın ya da Türk ananın çocuğu Türk’tür.
12.Ölüm cezası 1982 Anayasası’na göre savaş hâlinde verilebilir.
Yanlış! Ölüm cezası ve genel müsadere cezası verilemez (md. 38).
Cevaplar
- D Md. 13; sınırlama Anayasa’nın saydığı sebeplere bağlı ve ölçülü olur.
- Y Durdurmada bile dokunulamayan çekirdekte (md. 15).
- Y Kişinin hakları başlığında (md. 35).
- D Md. 33 “herkes” diyor; kamu hizmetine girme ise sadece Türklere.
- D Md. 148.
- Y Yargı yolu kapatılamaz (md. 66).
- D Yasak memur statüsündekiler için.
- Y Önceden izin almadan kurulur; bildirimle tüzel kişilik kazanır.
- D Md. 59.
- Y Md. 17’de rıza yok; meşru müdafaa, yakalama gibi zorunlu durumlar var.
- D Md. 66: Türk babanın ya da Türk ananın çocuğu Türk’tür.
- Y Ölüm cezası ve genel müsadere cezası verilemez (md. 38).
Sıradaki üniteler
- KPSS Vatandaşlık Konuları ve Soru Dağılımı
- Ünite 4: Yasama
- KPSS Lisans Puan Hesaplama
- KPSS Atama (Taban) Puanları
Kaynak: Konu kapsamı ve ağırlık: ÖSYM 2026-KPSS Kılavuzu, Tablo 1. Soru yılları: ÖSYM 2014-2024 KPSS Genel Kültür testleri.