İçeriğe geç

Geri sayım

DereceRehberim
Derece Rehberim

KPSS Vatandaşlık · Ünite 6 / 8 · Anayasa ve İnsan Hakları Hukuku

Yargı: KPSS Hap Bilgi

Yargı, vatandaşlığın anayasa bloğunda en çok soru gelen ünite: ÖSYM 2014-2024 arasında buradan 16 soru sordu.

ÖSYM en çok “kim seçer, kime bağlı, kimin başkanı” diye soruyor: Yargıtay ve Danıştay üyelerini kim seçer, HSK’nın başkanı kim, Sayıştay kimin adına denetler. Kalanı mahkeme türleri, kanun yolları ve tahkim.

PDF olarak indirYazdırmaya hazır, A4

Bu ünitede

  • 16 çıkmış soru (2014-2024)
  • bu bloktan yılda ~3 soru
  • 16 ÖSYM tuzağı

ÖSYM bu üniteden ne sordu?

16 sorunun 7’si tek konudan geldi: Yüksek mahkemeler, HSK ve Sayıştay.

  • Yüksek mahkemeler, HSK ve Sayıştay7 soru

    • 2014 HSYK’nın başkanı kim?
    • 2015 Üyelerinin tamamını HSYK’nın seçtiği mahkeme
    • 2015 Sayıştay kimin adına denetler?
    • 2018 Kamu idarelerinin hesabını TBMM adına denetleyen
    • 2019 Bireysel başvuruları kim karara bağlar?
    • 2020 Adalet Bakanı hangisinin başkanı?
    • 2022 Anayasaya aykırılığın görülen davada ileri sürülmesi

  • Yargı kolları ve mahkemeler5 soru

    • 2014 Kendisinden başka ilk ve üst derece mahkemesi olmayan
    • 2015 Adli yargının üst derece mahkemesi
    • 2016 Askerî Yüksek İdare Mahkemesi ilk kez ne zaman kuruldu?
    • 2019 Hangisi Türk yargı örgütünde yok?
    • 2022 (iptal) Hangisi adli yargı mercii değil?

  • Kanun yolları, savcı ve tahkim4 soru

    • 2020 Üst ve yüksek mahkemeye başvurulan kanun yolları
    • 2021 Karar kesinleşmeden denetlenmesi için başvuru
    • 2022 (iptal) Soruşturmayı yürütüp kamu davasını açan
    • 2024 Uyuşmazlığın hakemlerle çözülmesi

Yıllar 2014-2024 KPSS Genel Kültür testlerinden; “2022 (iptal)” ÖSYM’nin iptal edip yenilediği 2022 oturumu. Soruların metni ÖSYM’nin telifinde olduğu için burada yok; sorulan bilgi notlarda KPSS 2019 gibi bir damgayla, sorulduğu yılla işaretli.

Yargı Kolları ve Mahkemeler

Yargının üç güvencesi

  • Mahkemelerin bağımsızlığı: hiçbir organ yargıya emir, talimat, genelge, tavsiye veremez; yasama, yürütme ve idare mahkeme kararlarına uymak zorunda (md. 138).
  • Hâkimlik ve savcılık teminatı: hâkim ve savcı azlolunamaz, istemedikçe emekliye ayrılamaz, mahkeme kaldırılsa bile özlük haklarından yoksun kılınamaz (md. 139).
  • Kanuni hâkim: kimse kanunen tabi olduğu mahkemeden başka bir merci önüne çıkarılamaz (md. 37, Ünite 3).

Hangi mahkeme hangi kolda?

KolMahkemeler
Adli yargıAsliye ve sulh hukuk; ağır ceza ve asliye ceza; aile, iş, asliye ticaret, tüketici, kadastro, icra mahkemeleri. İstinaf: bölge adliye mahkemesi. Temyiz: Yargıtay. KPSS 2022 (iptal)
İdari yargıİdare ve vergi mahkemeleri. İstinaf: bölge idare mahkemesi. Temyiz: Danıştay. KPSS 2022 (iptal)
Anayasa yargısıAnayasa Mahkemesi
Uyuşmazlık yargısıUyuşmazlık Mahkemesi: adli ve idari yargı arasındaki görev ve hüküm uyuşmazlıkları
Askerî yargıAskerî Yargıtay ve Askerî Yüksek İdare Mahkemesi 2017’de kaldırıldı. KPSS 2014

ÖSYM tuzağı

Vergi mahkemesi idari yargıda: adli yargı mercii değil. Türk yargı örgütünde iflas mahkemesi yok: iflas davalarına asliye ticaret mahkemesi bakar; icra mahkemesi ise var. KPSS 2019

Askerî Yüksek İdare Mahkemesi (AYİM)

  • Hukukumuza 1961 Anayasası’nda 1971’de yapılan değişiklikle girdi. KPSS 2016
  • Baktığı askerî idari davalarda ilk ve son derece mahkemesiydi: kendisinden başka ilk derece ya da üst derece mahkemesi yoktu. KPSS 2014
  • 2017 anayasa değişikliğiyle Askerî Yargıtay ile birlikte kaldırıldı.

Yargıtay ve Danıştay: son inceleme mercii

  • Yargıtay adli yargı mahkemelerinin kararlarının son inceleme mercii (temyiz); adli yargının en üst mahkemesi. KPSS 2015
  • Danıştay idari mahkemelerin kararlarının son inceleme mercii; ayrıca kamu hizmeti imtiyaz sözleşmeleri hakkında iki ay içinde düşüncesini bildirir.
  • İkisi de kanunla gösterilen bazı davalara ilk ve son derece mahkemesi olarak bakar.

Yüksek Mahkemeler, HSK ve Sayıştay

Kim seçer? Kim başkan?

KurumÜyeleri ve başkanı
Anayasa Mahkemesi15 üye: 12’sini Cumhurbaşkanı, 3’ünü TBMM seçer; 12 yıl, bir kez. Başkanı kendi üyelerince 4 yıl için seçilir.
YargıtayÜyelerinin tamamını HSK seçer (salt çoğunluk, gizli oy). Başkanı Yargıtay Genel Kurulu seçer. KPSS 2015
DanıştayÜyelerinin dörtte üçünü HSK, dörtte birini Cumhurbaşkanı seçer. KPSS 2015
Hâkimler ve Savcılar Kurulu13 üye, iki daire. Başkanı Adalet Bakanı; Adalet Bakanlığı Müsteşarı tabii üye. 4 üyeyi Cumhurbaşkanı, 7 üyeyi TBMM seçer. KPSS 2020
Uyuşmazlık MahkemesiBaşkanlığını Anayasa Mahkemesinin kendi üyeleri arasından görevlendirdiği üye yapar.

ÖSYM tuzağı

Adalet Bakanı HSK’nın başkanı: Yüksek Seçim Kurulu, Devlet Denetleme Kurulu ya da TBMM Adalet Komisyonunun değil. 2014’te sorulan HSYK’nın da başkanı Adalet Bakanıydı. KPSS 2014

Kodla

Yargıtay tam, Danıştay dörtte üç

HSK Yargıtay üyelerinin tamamını, Danıştay üyelerinin dörtte üçünü seçer; Danıştay’ın kalan dörtte biri Cumhurbaşkanından.

Anayasa Mahkemesinin üç işi

  • Soyut norm denetimiİptal davasıKanun, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ve İçtüzüğe karşı doğrudan dava: Cumhurbaşkanı, en çok üyeli iki parti grubu ve üye tamsayısının beşte biri açar.
  • Somut norm denetimiİtiraz yoluDavaya bakan mahkeme uygulayacağı kuralı Anayasaya aykırı görürse ya da taraf iddiasını ciddi bulursa davayı geri bırakıp Anayasa Mahkemesine gönderir; karar 5 ay içinde.KPSS 2022
  • Bireysel başvuruHak ihlaliKamu gücünün AİHS kapsamındaki bir hakkı ihlal ettiği iddiası; önce olağan kanun yolları tüketilir.KPSS 2019

Anayasa Mahkemesinin öbür görevleri

  • Bireysel başvuruları karara bağlamak Anayasa Mahkemesinin görevi (2010 değişikliği); Kamu Denetçiliği Kurumu ya da Devlet Denetleme Kurulunun değil. KPSS 2019
  • Yüce Divan sıfatıyla Cumhurbaşkanını, Meclis Başkanını, Cumhurbaşkanı yardımcılarını, bakanları ve yüksek yargı mensuplarını görevle ilgili suçlardan yargılar.
  • Siyasi partilerin kapatılması ve mali denetimi de Anayasa Mahkemesinde.

Sayıştay (md. 160)

  • Merkezî yönetim bütçesindeki kamu idareleri ile sosyal güvenlik kurumlarının bütün gelir, gider ve mallarını TBMM adına denetler. KPSS 2015
  • Sorumluların hesap ve işlemlerini kesin hükme bağlar; mahallî idarelerin hesaplarını da denetler. Bu iş Danıştay’ın ya da Devlet Denetleme Kurulunun değil. KPSS 2018
  • Kararlarına karşı 15 gün içinde bir kez karar düzeltme istenebilir; idari yargıya gidilemez.

Kanun Yolları, Savcı ve Tahkim

Bir hukuk davasının yolu

  1. İlk derece: asliye ya da sulh hukuk mahkemesi karar verir.
  2. İstinaf: karar kesinleşmeden bölge adliye mahkemesine (üst mahkeme) başvurulur. KPSS 2020
  3. Temyiz: bölge adliye kararına karşı Yargıtay’a (yüksek mahkeme) gidilir. KPSS 2020

Kararın kesinleşmeden üst ya da yüksek mahkemece denetlenmesi için yapılan başvurunun adı kanun yolu. KPSS 2021

ÖSYM tuzağı

İlk itiraz kanun yolu değil: ilk derece mahkemesinde cevap dilekçesiyle ileri sürülen bir savunma (yetki, iş bölümü, tahkim itirazı). Üst ve yüksek mahkemeye istinaf ve temyizle gidilir. KPSS 2020

Ceza davasında kim kimdir?

  • Kamu adınaCumhuriyet savcısıSuç izlenimi veren durumu öğrenince soruşturmayı yürütür; yeterli şüphe varsa iddianame düzenleyip kamu davasını açar.KPSS 2022 (iptal)
  • Şüpheli ya da sanığın avukatıMüdafiŞüpheliyi ya da sanığı savunur.
  • Suçtan zarar görenMüştekiŞikâyette bulunan kişi.
  • Soruşturma evresindeSulh ceza hâkimiTutuklama, arama gibi koruma tedbirlerine karar verir.

Mahkeme dışı çözüm: kim karar verir?

TAHKİMHakem karar verir
  • Taraflar devlet mahkemesi yerine hakem seçer
  • Belli yargılama usulleri uygulanır
  • Hakem kararı bağlar
ARABULUCULUKTaraflar anlaşır
  • Tarafsız arabulucu iletişimi kurar
  • Kararı taraflar verir
  • İş, ticaret, tüketici davalarında önce zorunlu

Uyuşmazlığın mahkeme dışında hakem ya da hakemler eliyle, belli usullerle çözülmesi: tahkim. Uzlaştırma ceza muhakemesinde, konkordato icra ve iflas hukukunda. KPSS 2024

ÖSYM tuzakları: tek sayfada

Her çıkmış sorunun bir tuzağı var. Sınavdan önceki son tekrar için bu liste yeter.

  1. Kendisinden başka ilk ve üst derece mahkemesi olmayan, ilk ve son derece mahkemesi AYİM’di (2017’de kalktı); Danıştay’ın altında idare mahkemeleri var. KPSS 2014
  2. HSYK’nın (bugün HSK) başkanı Adalet Bakanı; Yargıtay ya da Danıştay başkanı değil. KPSS 2014
  3. Adli yargının en üst mahkemesi Yargıtay; Danıştay idari yargının. KPSS 2015
  4. Üyelerinin tamamını HSK’nın seçtiği yüksek mahkeme Yargıtay; Danıştay’ın dörtte biri Cumhurbaşkanından. KPSS 2015
  5. Sayıştay TBMM adına denetler; Cumhurbaşkanı ya da Maliye adına değil. KPSS 2015
  6. AYİM 1961 Anayasası’na 1971 değişikliğiyle girdi; 1924 ya da 1982’nin ilk hâli değil. KPSS 2016
  7. Kamu idarelerinin hesaplarını TBMM adına denetleyip kesin hükme bağlayan Sayıştay; Devlet Denetleme Kurulu ya da Danıştay değil. KPSS 2018
  8. Bireysel başvuruları Anayasa Mahkemesi karara bağlar; Kamu Denetçiliği Kurumu ya da Devlet Denetleme Kurulu değil. KPSS 2019
  9. Türk yargı örgütünde iflas mahkemesi yok; asliye ticaret, sulh hukuk, vergi ve bölge idare mahkemeleri var. KPSS 2019
  10. Adalet Bakanı Hâkimler ve Savcılar Kurulunun başkanı. KPSS 2020
  11. Hukuk yargılamasında üst ve yüksek mahkemeye istinaf ve temyizle gidilir; ilk itiraz kanun yolu değil. KPSS 2020
  12. Kararın kesinleşmeden denetlenmesi için başvuru kanun yolu; ıslah, tahkim ya da ön inceleme değil. KPSS 2021
  13. Soruşturmayı yürütüp iddianameyle kamu davası açan Cumhuriyet savcısı; müşteki, müdafi ya da sulh ceza hâkimi değil. KPSS 2022 (iptal)
  14. Vergi mahkemesi idari yargıda; aile, icra, kadastro ve sulh hukuk mahkemeleri adli yargıda. KPSS 2022 (iptal)
  15. Anayasaya aykırılığın görülmekte olan davada ileri sürülmesi somut norm denetimi (itiraz yolu); iptal davası soyut norm denetimi. KPSS 2022
  16. Uyuşmazlığı hakemlerin çözmesi tahkim; arabuluculukta kararı taraflar verir. KPSS 2024

Kendini dene: doğru mu, yanlış mı?

Önce cevabını ver, sonra satıra dokunup kontrol et.Önce D ya da Y’yi işaretle; cevaplar sayfanın sonunda.

  1. 1.Anayasa Mahkemesi 15 üyeden oluşur ve üyelerin 12’sini Cumhurbaşkanı seçer.

    Doğru! Kalan 3 üyeyi TBMM seçer (md. 146).

  2. 2.Danıştay üyelerinin tamamını Hâkimler ve Savcılar Kurulu seçer.

    Yanlış! Dörtte üçünü HSK, dörtte birini Cumhurbaşkanı.

  3. 3.Hâkimler ve Savcılar Kurulu 13 üyeden oluşur.

    Doğru! İki daire hâlinde çalışır; başkanı Adalet Bakanı.

  4. 4.Askerî Yüksek İdare Mahkemesi bugün de yüksek mahkemelerimizden biridir.

    Yanlış! 2017’de kaldırıldı.

  5. 5.Sayıştay, mahallî idarelerin hesaplarını da denetler.

    Doğru! Md. 160, 2005 eki.

  6. 6.Sayıştay kararlarına karşı idari yargıya başvurulabilir.

    Yanlış! Sadece bir kez karar düzeltme; idari yargı yolu kapalı.

  7. 7.Vergi mahkemeleri idari yargı kolundadır.

    Doğru! İstinaf bölge idare, temyiz Danıştay.

  8. 8.Bir davaya bakan mahkeme, Anayasaya aykırı gördüğü kanunu uygulamayıp davayı kendisi sonuçlandırır.

    Yanlış! Davayı geri bırakıp Anayasa Mahkemesine gönderir (somut norm denetimi).

  9. 9.Uyuşmazlık Mahkemesi adli ve idari yargı arasındaki görev uyuşmazlıklarını çözer.

    Doğru! Md. 158.

  10. 10.Arabuluculukta uyuşmazlığa arabulucu karar verir.

    Yanlış! Arabulucu sadece yardımcı olur; kararı taraflar verir. Hakemin karar verdiği yol tahkim.

  11. 11.Hâkimler, kendileri istemedikçe Anayasa’da gösterilen yaştan önce emekliye ayrılamaz.

    Doğru! Hâkimlik teminatı (md. 139).

  12. 12.Kamu davasını suçtan zarar gören kişi açar.

    Yanlış! Cumhuriyet savcısı iddianameyle açar.

Cevaplar

  1. D Kalan 3 üyeyi TBMM seçer (md. 146).
  2. Y Dörtte üçünü HSK, dörtte birini Cumhurbaşkanı.
  3. D İki daire hâlinde çalışır; başkanı Adalet Bakanı.
  4. Y 2017’de kaldırıldı.
  5. D Md. 160, 2005 eki.
  6. Y Sadece bir kez karar düzeltme; idari yargı yolu kapalı.
  7. D İstinaf bölge idare, temyiz Danıştay.
  8. Y Davayı geri bırakıp Anayasa Mahkemesine gönderir (somut norm denetimi).
  9. D Md. 158.
  10. Y Arabulucu sadece yardımcı olur; kararı taraflar verir. Hakemin karar verdiği yol tahkim.
  11. D Hâkimlik teminatı (md. 139).
  12. Y Cumhuriyet savcısı iddianameyle açar.

Sıradaki üniteler

Kaynak: Konu kapsamı ve ağırlık: ÖSYM 2026-KPSS Kılavuzu, Tablo 1. Soru yılları: ÖSYM 2014-2024 KPSS Genel Kültür testleri.