TYT Coğrafya · Ünite 1 / 7 · Doğal Sistemler
Coğrafya ve Harita: TYT Hap Bilgi
ÖSYM TYT’de coğrafyanın alt dallarını üç kez sordu (klimatoloji, jeomorfoloji, beşerî coğrafyanın dalları), harita seçimini bir kez. Bu sorular kısa ama kavramı tam bilmeyi istiyor: bir özelliğin hangi dalın konusu olduğunu ayırt etmek.
Notlar coğrafyanın ilkelerini, alt dalları iki tabloda, haritayı ölçek ve harita türleriyle veriyor.
Bu ünitede
- 4 çıkmış soru (2018-2026)
- bu bloktan yılda ~2 soru
- 4 ÖSYM tuzağı
ÖSYM bu üniteden ne sordu?
4 sorunun 3’ü tek konudan geldi: Coğrafyanın alt dalları.
Coğrafyanın alt dalları3 soru
- 2018/6 Sıcaklık farkı ve kar: klimatoloji
- 2019/6 Beşerî coğrafyanın dalları
- 2022/7 Karst şekilleri: jeomorfoloji
Harita bilgisi1 soru
- 2022/6 Hangi haritaya bakılmalı?
Sorular ÖSYM’nin yayımladığı 2018-2026 TYT soru kitapçıklarından (Sosyal Bilimler testi). Soruların metni ÖSYM’nin telifinde olduğu için burada yok; notlarda TYT 2025/4 gibi bir damgayla, sorulduğu yıl ve numarasıyla işaretli. Numarayla soruyu kitapçıkta bulabilirsiniz.
Doğa ve İnsan
Coğrafyanın konusu ve ilkeleri
- Coğrafya insan ile doğal ortam arasındaki karşılıklı etkileşimi inceler: doğa insanı (iklim, yer şekilleri), insan doğayı (baraj, tarım, kentleşme) etkiler.
- Dağılış ilkesi: bir olayın nerede görüldüğü ve yayılışı. Bağlantı (karşılıklı ilişki) ilkesi: olayların birbirini nasıl etkilediği. Nedensellik ilkesi: olayın neden orada görüldüğü.
- Doğal sistemin dört ortamı: atmosfer (hava), hidrosfer (su), litosfer (taş küre), biyosfer (canlılar). Hepsi birbirine bağlıdır.
Coğrafyanın Alt Dalları
Fiziki coğrafya
| Alt dal | İnceler |
|---|---|
| Klimatoloji | İklim: sıcaklık, yağış, rüzgâr, karın yerde kalma süresi ve iklimin insana etkisi TYT 2018/6 |
| Jeomorfoloji | Yer şekillerinin oluşumu, gelişimi ve dağılışı: dağ, ova, vadi, karst şekilleri TYT 2022/7 |
| Hidrografya | Sular; dalları okyanus (oseanografya), göl (limnoloji), akarsu (potamoloji), buzul (glasyoloji) |
| Biyocoğrafya | Bitki ve hayvanların dağılışı |
| Toprak coğrafyası | Toprakların oluşumu, türleri ve dağılışı |
| Kartografya | Harita yapma bilgisi ve tekniği |
Beşerî ve ekonomik coğrafya
| Alt dal | İnceler |
|---|---|
| Nüfus coğrafyası | Nüfusun dağılışı, artışı, yapısı ve göçler TYT 2019/6 |
| Yerleşme coğrafyası | Kır ve şehir yerleşmeleri |
| Siyasi coğrafya | Devletler, sınırlar ve jeopolitik TYT 2019/6 |
| Ekonomik coğrafya | Tarım, sanayi, enerji, ulaşım, ticaret ve turizm coğrafyası |
ÖSYM’nin alt dal soruları
- Günlük ve yıllık sıcaklık farkı, karın yerde kalma süresi, sıcaklığa bağlı enerji ve sulama ihtiyacı: hepsi iklimle ilgili, cevap klimatoloji. Sulama geçse de konu sular değil, iklim. TYT 2018/6
- Beşerî coğrafya şemasında enerji, yerleşme ve ulaşım coğrafyasının yanına nüfus ve siyasi coğrafya gelir. Bitki ve toprak coğrafyası fiziki coğrafyanın dallarıdır. TYT 2019/6
- Delikli karst (dolinler) ve kuleli karst (koni biçimli tepeler) birer yer şekli: oluşumunu, gelişimini ve dağılışını jeomorfoloji inceler. TYT 2022/7
Harita Bilgisi
Ölçek
| Kavram | Açıklama |
|---|---|
| Kesir ölçek | 1/500.000: haritadaki 1 cm gerçekte 500.000 cm (5 km) |
| Büyük ölçek | Paydası küçük: dar alan, çok ayrıntı, az bozulma (şehir planı) |
| Küçük ölçek | Paydası büyük: geniş alan, az ayrıntı, çok bozulma (dünya haritası) |
| Hesap | Gerçek uzunluk = harita uzunluğu × ölçeğin paydası |
Harita türleri ve yer şekillerinin gösterimi
- Fiziki haritalar yer şekillerini, siyasi haritalar devletleri, sınırları ve başkentleri, özel (tematik) haritalar tek bir konuyu (nüfus, iklim, tarım) gösterir.
- İki ülkenin dünyadaki yerini, komşularını, aralarındaki uzaklığı ve aradaki ülkeleri görmek için ikisini birlikte gösteren küçük ölçekli harita gerekir: Dünya Siyasi Haritası. Tek bir bölgenin ya da ülkenin haritası ikisini birlikte göstermez. TYT 2022/6
- İzohipsler (eş yükselti eğrileri) aynı yükseltideki noktaları birleştirir: eğriler sıklaştıkça eğim artar, seyreldikçe azalır. Eğriler kesişmez.
- Kabartma (renk) yönteminde yükseltiye göre renk verilir: yeşil alçak, sarı-kahverengi yüksek; denizlerde mavi derinleştikçe koyulaşır.
- Projeksiyon küreyi düzleme aktarır; her projeksiyonda bir bozulma olur. Dünya haritalarında kutuplara doğru alanlar büyür.
ÖSYM’nin Kalıbı
Alt dal sorusunu çözmek
- Parçadaki bilgilerin ortak konusunu bul: sıcaklık ve kar → iklim; dolin ve tepe → yer şekli.
- Tek bir bilgiye takılma: “sulama” sözcüğü suya, ama soru iklimin etkisini anlatıyor olabilir.
- Fiziki ve beşerî dalları karıştırma: bitki ve toprak coğrafyası fiziki, nüfus ve siyasi coğrafya beşerî.
ÖSYM’nin dört sorusu
| Soru | Kilit nokta |
|---|---|
| Sıcaklık farkı ve kar | Klimatoloji. TYT 2018/6 |
| Beşerî coğrafya şeması | I nüfus, II siyasi coğrafya. TYT 2019/6 |
| Türkiye ve Güney Kore | Dünya Siyasi Haritası. TYT 2022/6 |
| Delikli ve kuleli karst | Jeomorfoloji. TYT 2022/7 |
ÖSYM tuzakları: tek sayfada
Her çıkmış sorunun bir tuzağı var. Sınavdan önceki son tekrar için bu liste yeter.
- Sulama ihtiyacı geçse de sıcaklık ve kar anlatan parça hidrografyanın değil, klimatolojinin konusudur. TYT 2018/6
- Bitki ve toprak coğrafyası beşerî değil, fiziki coğrafyanın dallarıdır. TYT 2019/6
- İki ülkenin yerini ve aradaki ülkeleri tek bir ülke ya da bölge haritası göstermez; dünya siyasi haritası gerekir. TYT 2022/6
- Karst şekillerini inceleyen dal biyocoğrafya ya da hidrografya değil, jeomorfolojidir. TYT 2022/7
Kendini dene: doğru mu, yanlış mı?
Önce cevabını ver, sonra satıra dokunup kontrol et.Önce D ya da Y’yi işaretle; cevaplar sayfanın sonunda.
1.Klimatoloji iklimi inceler.
Doğru! Sıcaklık, yağış, rüzgâr ve iklim tipleri.
2.Jeomorfoloji suları inceler.
Yanlış! Jeomorfoloji yer şekillerini, hidrografya suları inceler.
3.Limnoloji göllerin bilimidir.
Doğru! Hidrografyanın göllerle ilgilenen dalı.
4.Nüfus coğrafyası fiziki coğrafyanın dalıdır.
Yanlış! Nüfus coğrafyası beşerî coğrafyanın dalıdır.
5.Büyük ölçekli haritalarda ayrıntı fazladır.
Doğru! Dar alan gösterir, ayrıntı çok.
6.1/1.000.000 ölçek, 1/25.000 ölçekten büyüktür.
Yanlış! Paydası büyük olan küçük ölçektir.
7.İzohipsler sıklaştıkça eğim artar.
Doğru! Kısa yatay mesafede çok yükselti değişimi.
8.Siyasi haritalar yer şekillerini gösterir.
Yanlış! Yer şekillerini fiziki haritalar gösterir.
9.Kartografya harita yapma tekniğidir.
Doğru! Haritanın çizimi ve tasarımı.
10.Dağılış ilkesi bir olayın neden orada görüldüğünü sorar.
Yanlış! Bu nedensellik ilkesi; dağılış ilkesi nerede görüldüğünü sorar.
Cevaplar
- D Sıcaklık, yağış, rüzgâr ve iklim tipleri.
- Y Jeomorfoloji yer şekillerini, hidrografya suları inceler.
- D Hidrografyanın göllerle ilgilenen dalı.
- Y Nüfus coğrafyası beşerî coğrafyanın dalıdır.
- D Dar alan gösterir, ayrıntı çok.
- Y Paydası büyük olan küçük ölçektir.
- D Kısa yatay mesafede çok yükselti değişimi.
- Y Yer şekillerini fiziki haritalar gösterir.
- D Haritanın çizimi ve tasarımı.
- Y Bu nedensellik ilkesi; dağılış ilkesi nerede görüldüğünü sorar.
Sıradaki üniteler
- TYT Coğrafya Konuları ve Soru Dağılımı
- Ünite 2: Dünya’nın Hareketleri ve Atmosfer
- TYT Konuları ve Soru Dağılımı
- YKS Puan Hesaplama
Kaynak: Test yapısı: ÖSYM 2026-YKS Kılavuzu, Tablo 1A. Sorular ve cevaplar: ÖSYM’nin yayımladığı 2018-2026 TYT soru kitapçıkları (Sosyal Bilimler testi).