TYT Coğrafya · Ünite 2 / 7 · Doğal Sistemler

Dünya ve Atmosfer: TYT Hap Bilgi

ÖSYM TYT’de bu üniteden dört soru sordu: gece ve gündüz süreleri, Güneş ışınlarının geliş açısı, troposferin özellikleri ve atmosferin canlılara etkisi.

Gece-gündüz sorularının anahtarı üç tarihtir: 21 Mart ve 23 Eylül’de her yerde gece ile gündüz eşittir, 21 Haziran ve 21 Aralık’ta iki yarım küre birbirinin tersini yaşar. Notlar bunu bir tabloda, atmosferi katman katman veriyor.

PDF olarak indirYazdırmaya hazır, A4

Bu ünitede

4 çıkmış soru (2018-2026)
bu bloktan yılda ~2 soru
4 ÖSYM tuzağı

ÖSYM bu üniteden ne sordu?

4 sorunun 2’si tek konudan geldi: Dünya’nın şekli ve hareketleri.

Dünya’nın şekli ve hareketleri2 soru
- 2021/6 Beş yerde gece ve gündüz süresi
- 2025/6 Güneş ışınlarının geliş açısı
Atmosfer2 soru
- 2020/6 Troposferin özellikleri
- 2024/6 Atmosferin canlılara etkisi

Sorular ÖSYM’nin yayımladığı 2018-2026 TYT soru kitapçıklarından (Sosyal Bilimler testi). Soruların metni ÖSYM’nin telifinde olduğu için burada yok; notlarda TYT 2025/4 gibi bir damgayla, sorulduğu yıl ve numarasıyla işaretli. Numarayla soruyu kitapçıkta bulabilirsiniz.

Dünya’nın Şekli ve Coğrafi Konum

Kutuplardan basık küre

Ekvator’dan kutuplara Güneş ışınlarının geliş açısı küçülür, sıcaklık azalır; çizgisel dönüş hızı azalır, yer çekimi artar; paralellerin boyu kısalır.
Bu yüzden aynı anda farklı enlemlerde farklı iklim kuşakları ve bitki örtüleri vardır.

Enlem ve boylam

Kavram	Akılda kalacak
Enlem (paralel)	Ekvator 0°, kutuplar 90°; enlem iklimi, gece-gündüz süresini ve ışın açısını belirler
Boylam (meridyen)	Başlangıç Greenwich (0°), 180° doğu ve batı; komşu iki boylam arasında 4 dakika
Yerel saat	Doğudaki yer Güneş’i önce görür, yerel saati ileridir
Türkiye	36°-42° kuzey enlemleri, 26°-45° doğu boylamları: doğu ile batı arasında 19 × 4 = 76 dakika

Günlük ve Yıllık Hareket

İki hareketin sonuçları

Günlük hareket (batıdan doğuya, 24 saat): gece ile gündüzün birbirini izlemesi, yerel saat farkları, günlük sıcaklık değişimi, rüzgâr ve akıntıların sapması.
Yıllık hareket ve 23°27’lik eksen eğikliği: mevsimler, gece-gündüz sürelerinin yıl içinde değişmesi, öğle vakti ışın açısının değişmesi.

Dört tarih

Tarih	Ne olur?
21 Mart ve 23 Eylül	Işınlar Ekvator’a dik; her yerde gece ve gündüz 12 saat. Hiçbir yerde gündüz ötekilerden uzun değildir. TYT 2021/6
21 Haziran	Işınlar Yengeç Dönencesi’ne dik; Kuzey Yarım Küre’de en uzun gündüz, Güney’de en kısa
21 Aralık	Işınlar Oğlak Dönencesi’ne dik; Kuzey’de en uzun gece; bu tarihten sonra Kuzey’de gündüzler uzar
Ekvator	Yıl boyunca gece ve gündüz hemen hemen eşit: süre farkı en az

Gece-gündüz sorusunu çözmek

Önce yerin hangi yarım kürede olduğuna bak: 21 Haziran’da Kuzey’deki yerde gündüz geceden uzun, Güney’deki yerde Ekvator’a yakın yerden kısa. Ekvator’a yakın yerde yıl boyu fark en az. 21 Mart’ta ise her yerde gündüz 12 saat: “V numaralı yerde gündüz ötekilerden uzun” söylenemez. TYT 2021/6
Kutuplara gidildikçe yaz ile kış arasındaki gündüz süresi farkı büyür; kutup çevresinde Güneş’in hiç batmadığı ya da doğmadığı günler olur.

Işınların geliş açısını belirleyenler

Etken	Nasıl?
Dünya’nın şekli	Enlem arttıkça açı küçülür TYT 2025/6
Eksen eğikliği ve yıllık hareket	Aynı yerde açı mevsime göre değişir TYT 2025/6
Günlük hareket	Açı gün içinde değişir; en büyük açı öğle vakti TYT 2025/6
Yeryüzü şekilleri (bakı ve eğim)	Güneşe dönük yamaca ışınlar daha dik gelir TYT 2025/6

ÖSYM tuzağı

Okyanus akıntıları sıcaklığı etkiler ama Güneş ışınlarının yere düşme açısını etkilemez. TYT 2025/6

Atmosfer

Atmosferin katmanları

Katman	Özelliği
Troposfer	Su buharının tamamına yakını burada; hava olayları burada olur; sıcaklık yukarı doğru azalır; kalınlığı Ekvator’da fazla TYT 2020/6
Stratosfer	Ozon tabakası: Güneş’in zararlı morötesi ışınlarını tutar
Mezosfer	Göktaşlarının çoğu burada sürtünmeyle yanar
Termosfer (iyonosfer)	Gazlar iyonlara ayrılır, radyo dalgaları yansır
Ekzosfer	En dış katman; gazlar çok seyrek

Atmosferin canlılara etkisi

Bileşimi: azot yaklaşık %78, oksijen %21, kalanı karbondioksit, su buharı ve öbür gazlar.
Canlıların ihtiyacı olan gazları sağlar, zararlı ışınları süzer, göktaşlarının çoğunu yakar, gece ile gündüz arasındaki sıcaklık farkını azaltır. Güneş enerjisinin doğrudan yeryüzüne ulaşmasını sağlamaz: tersine, ışınların bir kısmını tutar ve yansıtır. TYT 2024/6
Troposferin özelliği iki tanedir: su buharının toplandığı ve sıcaklığın yükseldikçe azaldığı katman. Ozon tabakası stratosferde, radyo dalgalarını yansıtan iyonlar termosferde. TYT 2020/6

ÖSYM’nin Kalıbı

ÖSYM’nin dört sorusu

Soru	Kilit nokta
Troposfer (I-IV)	I ve III: su buharı ve yükseldikçe azalan sıcaklık. TYT 2020/6
Beş yerde gece-gündüz	21 Mart’ta her yerde gündüz 12 saat; “V’de daha uzun” söylenemez. TYT 2021/6
Atmosferin etkileri (I-III)	Yalnız II gösterilemez: ışınların doğrudan ulaşmasını sağlamaz. TYT 2024/6
Işın açısını etkilemeyen	Okyanus akıntıları. TYT 2025/6

ÖSYM tuzakları: tek sayfada

Her çıkmış sorunun bir tuzağı var. Sınavdan önceki son tekrar için bu liste yeter.

Ozon tabakası troposferde değil stratosferde; radyo dalgalarını yansıtan iyonlar termosferde. TYT 2020/6
21 Mart’ta her yerde gündüz 12 saattir; hiçbir yerin gündüzü ötekilerden uzun değildir. TYT 2021/6
Atmosfer Güneş enerjisinin doğrudan ulaşmasını sağlamaz; ışınların bir kısmını tutar. TYT 2024/6
Okyanus akıntıları Güneş ışınlarının geliş açısını etkilemez. TYT 2025/6

Kendini dene: doğru mu, yanlış mı?

Önce cevabını ver, sonra satıra dokunup kontrol et.Önce D ya da Y’yi işaretle; cevaplar sayfanın sonunda.

1.Ekvator’dan kutuplara Güneş ışınlarının geliş açısı küçülür.
Doğru! Dünya’nın şeklinin sonucu; sıcaklık da azalır.
2.Komşu iki boylam arasında 4 dakika fark vardır.
Doğru! 360 boylam, 24 saat: 1440 / 360 = 4.
3.Doğudaki bir yerin yerel saati batıdakinden geridir.
Yanlış! Doğudaki yer Güneş’i önce görür, saati ileridir.
4.21 Haziran’da Güney Yarım Küre’de gündüzler en uzundur.
Yanlış! 21 Haziran’da Güney’de gündüz en kısadır.
5.23 Eylül’de her yerde gece ile gündüz eşittir.
Doğru! Ekinoks: ışınlar Ekvator’a dik.
6.Ekvator’da gece ile gündüz arasındaki fark yıl boyunca en azdır.
Doğru! Yıl boyu yaklaşık 12 saat.
7.Ozon tabakası troposferdedir.
Yanlış! Ozon tabakası stratosferdedir.
8.Hava olaylarının çoğu troposferde gerçekleşir.
Doğru! Su buharının tamamına yakını orada.
9.Atmosferin yaklaşık %21’i azottur.
Yanlış! Azot yaklaşık %78, oksijen %21.
10.Bakı Güneş ışınlarının yere düşme açısını etkiler.
Doğru! Güneşe dönük yamaca ışınlar daha dik gelir.

Cevaplar

D Dünya’nın şeklinin sonucu; sıcaklık da azalır.
D 360 boylam, 24 saat: 1440 / 360 = 4.
Y Doğudaki yer Güneş’i önce görür, saati ileridir.
Y 21 Haziran’da Güney’de gündüz en kısadır.
D Ekinoks: ışınlar Ekvator’a dik.
D Yıl boyu yaklaşık 12 saat.
Y Ozon tabakası stratosferdedir.
D Su buharının tamamına yakını orada.
Y Azot yaklaşık %78, oksijen %21.
D Güneşe dönük yamaca ışınlar daha dik gelir.

Sıradaki üniteler

Kaynak: Test yapısı: ÖSYM 2026-YKS Kılavuzu, Tablo 1A. Sorular ve cevaplar: ÖSYM’nin yayımladığı 2018-2026 TYT soru kitapçıkları (Sosyal Bilimler testi).