TYT Coğrafya · Ünite 4 / 7 · Doğal Sistemler
Yer Şekilleri: TYT Hap Bilgi
ÖSYM TYT’de yer şekillerinden beş soru sordu: dünyanın yüksek dağları, karstik göller, peribacası ve kırgıbayırlar, Türkiye’nin gölleri ve volkanik alanları.
Yer şekilleri iki kuvvetin işidir: iç kuvvetler (dağ oluşumu, volkan, deprem) yükseltir, dış kuvvetler (akarsu, karst, rüzgâr, buzul, dalga) aşındırır ve biriktirir. Notlar ikisini ayrı başlıkta, Türkiye’nin volkanlarını haritada veriyor.
Bu ünitede
- 5 çıkmış soru (2018-2026)
- bu bloktan yılda ~2 soru
- 5 ÖSYM tuzağı
ÖSYM bu üniteden ne sordu?
5 sorunun 2’si tek konudan geldi: İç kuvvetler ve volkanlar.
İç kuvvetler ve volkanlar2 soru
- 2018/9 Dünyanın yüksek dağları
- 2026/7 Volkanik şekli olmayan alan
Dış kuvvetler2 soru
- 2020/7 Karstik göller ve kireç taşı
- 2023/7 Peribacası ve kırgıbayır
Türkiye’nin gölleri1 soru
- 2021/7 Türkiye’deki göllerin özellikleri
Sorular ÖSYM’nin yayımladığı 2018-2026 TYT soru kitapçıklarından (Sosyal Bilimler testi). Soruların metni ÖSYM’nin telifinde olduğu için burada yok; notlarda TYT 2025/4 gibi bir damgayla, sorulduğu yıl ve numarasıyla işaretli. Numarayla soruyu kitapçıkta bulabilirsiniz.
İç Kuvvetler
Yer kabuğunu yükselten kuvvetler
- Yer’in iç enerjisinden doğan kuvvetler: dağ oluşumu (kıvrılma ve kırılma), kıta oluşumu (geniş alanların yavaşça alçalıp yükselmesi), volkanizma ve depremler.
- Genç kıvrım dağları dünyanın en yüksek dağlarıdır: Himalayalar, Alpler, Kayalık Dağlar, And Dağları. Deprem ve volkan kuşaklarıyla örtüşürler. TYT 2018/9
- Türkiye Alp-Himalaya kıvrım kuşağında: kuzeyde Kuzey Anadolu Dağları, güneyde Toroslar; aradaki kırık hatları depremlerin kaynağı.
Kayaçlar
| Tür | Örnek ve özellik |
|---|---|
| Püskürük (volkanik) | Granit, bazalt, andezit, tüf; tüf yumuşaktır ve kolay aşınır |
| Tortul | Kireç taşı (kalker), kumtaşı, kil; kireç taşı suda çözünür |
| Başkalaşım | Mermer (kireç taşından), şist, gnays; basınç ve sıcaklıkla oluşur |
Türkiye’nin volkanik dağları
- 1Ağrı Dağı TYT 2026/7
- 2Tendürek Dağı
- 3Süphan Dağı
- 4Nemrut Dağı (Bitlis) TYT 2026/7
- 5Karacadağ
- 6Erciyes Dağı TYT 2026/7
- 7Hasan Dağı
- 8Kula volkanları TYT 2026/7
- 9Teke ve Toroslar (Antalya) kireç taşı ve karst; volkanik değil TYT 2026/7
Kırmızı kalem: Akdeniz kıyısındaki Teke ve Toroslar kireç taşından, karstik şekiller taşır; volkanik değildir.
Dış Kuvvetler
Dış kuvvetler ve oluşturdukları şekiller
| Kuvvet | Aşındırma ve biriktirme şekilleri |
|---|---|
| Akarsular | Vadi, kanyon, dev kazanı, menderes; peribacası ve kırgıbayır; birikimle delta ve birikinti konisi TYT 2023/7 |
| Karst (çözünme) | Lapya, dolin, uvala, polye, obruk, mağara; sarkıt, dikit, traverten; karstik göller TYT 2020/7 |
| Rüzgâr | Kurak alanlarda mantar kaya ve kumul (barkan) |
| Buzullar | Sirk (buzul) gölleri, U biçimli vadi, moren |
| Dalgalar | Falez ve kıyı oku; kıyı okunun kapattığı lagün gölleri |
Karst ve peribacası
- Karstik şekiller suda kolay çözünen kayaçlarda oluşur: kireç taşı, jips, kaya tuzu. Dolin, uvala ve polye gibi çanaklar suyla dolunca karstik göl olur. Bazalt ve granit gibi püskürük kayaçlarda karst oluşmaz. TYT 2020/7
- Peribacası ve kırgıbayırlar bitki örtüsü zayıf, yarı kurak alanlarda, dönemlik akarsuların dayanıksız kayaçları (tüf, kil, marn) aşındırmasıyla oluşur. Nemli iklim ve dayanıklı kayaç bu şekillerin şartı değildir. TYT 2023/7
- Türkiye’de karst en çok Toroslarda ve Göller Yöresinde; peribacaları Kapadokya’da (Nevşehir, Ürgüp).
Türkiye’nin Gölleri
Göller oluşumuna göre
| Tür | Örnek |
|---|---|
| Tektonik | Tuz Gölü, Burdur, Acıgöl, Eğirdir (karstla birlikte) |
| Volkanik | Nemrut krater gölü; Van Gölü lavların vadiyi kapatmasıyla (volkanik set) |
| Karstik | Salda; Toros ve Göller Yöresindeki çanaklarda |
| Set gölleri | Heyelan seti Tortum ve Sera; alüvyal set Köyceğiz, Eymir, Mogan; kıyı seti (lagün) Küçükçekmece, Büyükçekmece |
| Buzul | Kaçkar, Ağrı ve Erciyes’te sirk gölleri |
ÖSYM’nin göl sorusu
- Doğru olanlar: göllerin yükseltisi batıdan doğuya genellikle artar, çünkü Türkiye’nin yükseltisi doğuya doğru artar; ve bazıları taşımacılığa elverişlidir (Van Gölü’nde feribot). Göller ülkeye dengeli dağılmaz, Göller Yöresinde ve Doğu’da toplanır; hepsi tektonik değildir. TYT 2021/7
ÖSYM’nin Kalıbı
ÖSYM’nin beş sorusu
| Soru | Kilit nokta |
|---|---|
| Yüksek dağlık olmayan (I-V) | IV ve V: Asya’nın alçak alanları; Kayalıklar, And ve Alpler yüksek. TYT 2018/9 |
| Karstik göl hangi kayaçta? | Kireç taşı. TYT 2020/7 |
| Türkiye gölleri (I-IV) | II ve III: yükselti doğuya artar, bazıları taşımacılığa uygun. TYT 2021/7 |
| Peribacası ve kırgıbayır (I-III) | Yalnız I: bitki örtüsünün zayıf olması. TYT 2023/7 |
| Volkanik şekil olmayan | III: Akdeniz kıyısında Teke-Toroslar. TYT 2026/7 |
ÖSYM tuzakları: tek sayfada
Her çıkmış sorunun bir tuzağı var. Sınavdan önceki son tekrar için bu liste yeter.
- Kuzey ve Orta Asya’nın geniş alçak alanları yüksek dağlık bölge değildir; Kayalıklar, And ve Alpler yüksektir. TYT 2018/9
- Karst bazalt ve granitte değil, kireç taşı gibi çözünen kayaçlarda oluşur. TYT 2020/7
- Türkiye’nin gölleri dengeli dağılmaz ve hepsi tektonik değildir. TYT 2021/7
- Peribacası dayanıklı kayaçta ve nemli iklimde değil, dayanıksız kayaçta ve zayıf bitki örtüsünde oluşur. TYT 2023/7
- Akdeniz kıyısındaki Teke ve Toroslar volkanik değil, karstiktir. TYT 2026/7
Kendini dene: doğru mu, yanlış mı?
Önce cevabını ver, sonra satıra dokunup kontrol et.Önce D ya da Y’yi işaretle; cevaplar sayfanın sonunda.
1.Alpler genç kıvrım dağlarıdır.
Doğru! Alp-Himalaya kuşağının parçası.
2.Kireç taşı suda çözünen bir kayaçtır.
Doğru! Karstik şekiller bu yüzden kireç taşında oluşur.
3.Bazalt tortul bir kayaçtır.
Yanlış! Bazalt püskürük (volkanik) bir kayaçtır.
4.Mermer kireç taşının başkalaşmasıyla oluşur.
Doğru! Basınç ve sıcaklıkla.
5.Peribacaları Kapadokya’da tüf üzerinde gelişmiştir.
Doğru! Tüf yumuşaktır, kolay aşınır.
6.Erciyes Dağı volkanik değildir.
Yanlış! Erciyes İç Anadolu’nun en yüksek volkanik dağıdır.
7.Van Gölü volkanik set gölüdür.
Doğru! Nemrut’un lavları gölün önünü kapattı.
8.Tortum Gölü bir lagün gölüdür.
Yanlış! Tortum heyelan set gölüdür.
9.Delta akarsuyun biriktirme şeklidir.
Doğru! Akarsu ağzında biriken alüvyon.
10.Sirk gölleri dalga aşındırmasıyla oluşur.
Yanlış! Sirk gölleri buzul aşındırmasıyla oluşur.
Cevaplar
- D Alp-Himalaya kuşağının parçası.
- D Karstik şekiller bu yüzden kireç taşında oluşur.
- Y Bazalt püskürük (volkanik) bir kayaçtır.
- D Basınç ve sıcaklıkla.
- D Tüf yumuşaktır, kolay aşınır.
- Y Erciyes İç Anadolu’nun en yüksek volkanik dağıdır.
- D Nemrut’un lavları gölün önünü kapattı.
- Y Tortum heyelan set gölüdür.
- D Akarsu ağzında biriken alüvyon.
- Y Sirk gölleri buzul aşındırmasıyla oluşur.
Sıradaki üniteler
- TYT Coğrafya Konuları ve Soru Dağılımı
- Ünite 5: Nüfus ve Yerleşme
- TYT Konuları ve Soru Dağılımı
- YKS Puan Hesaplama
Kaynak: Test yapısı: ÖSYM 2026-YKS Kılavuzu, Tablo 1A. Sorular ve cevaplar: ÖSYM’nin yayımladığı 2018-2026 TYT soru kitapçıkları (Sosyal Bilimler testi).