Ahlak Felsefesi: TYT Hap Bilgi

Temel kavramlar

Ahlak felsefesinin soruları

• Üç büyük soru: İyi nedir? Evrensel bir ahlak yasası var mıdır? Özgürlük ve sorumluluk nasıl temellenir?
• Evrensel ahlak yasası var diyenler: Sokrates, Platon, Aristoteles, Farabi, Kant. Yok diyenler: sofistler (Protagoras: iyi kişiden kişiye değişir), Nietzsche, Sartre.

İyiye altı cevap

• Mutluluk ahlakıAristotelesEn yüksek iyi mutluluktur: başka bir şey için değil, kendisi için istenenTYT 2018/14
• Ölçülü hazcılıkEpikurosHaz: bedende acının, ruhta huzursuzluğun olmaması (ataraksia)TYT 2020/11
• Anlık hazcılıkAristipposİyi, anlık bedensel hazdır
• FaydacılıkBentham, Millİyi, en çok kişiye en çok mutluluğu getirendir
• Ödev ahlakıKantİyi, ahlak yasasına saygıdan, ödev bilinciyle yapılandırTYT 2023/24
• SezgicilikBergsonKapalı ahlak toplumun kurallarıdır; açık ahlak sevgiyle bütün insanlığa yönelir

ÖSYM’nin iyi soruları

• Aristoteles: Zenginlik gibi çoğu şeyi başka bir şey için isteriz. Peşinden koştuğumuz zincirin sonunda kendisi için istenen, hiçbir şeyin aracı olmayan bir iyi vardır: mutluluk. Nihai iyi, arkasında başka bir amaç aranmayan iyidir. TYT 2018/14
• Epikuros’un hazzı sınırsız zevk ya da her şeyin tadını çıkarmak değildir: bedende acı çekmemek, ruhta huzursuzluk duymamak. Maddi hazlardan çok ruhun dinginliği aranır. Gerçek haz acının yokluğudur; acıyla birlikte huzur duymak bu görüşten çıkmaz. TYT 2020/11

Altın orta: iki aşırı ucun ortası

Aristoteles’in ortası ve Sokrates’in bilgisi

• Erdem iki aşırı ucun ortasıdır: düşünmeden her tehlikeye atılan da gereken anda korkup geri çekilen de cesur değildir; cimri de savurgan da cömert değildir. Aristoteles bu ortaya altın orta der. TYT 2021/23
• Orta herkes için aynı değildir: Aristoteles’in örneğinde bir güreşçi ile yeni başlayan birinin yeterli yemeği farklıdır. Ama orta keyfî de değildir: eyleyenin durumuna göre akılla bulunur. Hırsızlık, kıskançlık gibi özünde kötü eylemlerin ortası olmaz. TYT 2025/23
• Sokrates’e göre kimse bile bile kötülük yapmaz: kötülük bilgisizliktendir, erdem bilgidir. Karşı görüşe göre kötülüğü bilerek yapan da vardır, cezanın anlamı da buradadır; bu itiraz ahlakı bilgiye değil, iradenin özgür seçimine bağlar. TYT 2025/13

Ödev ve sorumluluk

• ÖdevKantİlkeni herkes için yasa olabilecek biçimde seç; insanı asla sadece araç olarak görmeTYT 2023/24
• ÖtekiLevinasAhlak kendimden değil başkasından başlar: ötekinin yüzü bana sorumluluk yüklerTYT 2019/13

ÖSYM’nin ödev soruları

• Kant’a göre eylemin ahlaki değeri niyetine bağlıdır. Mutluluk beklentisiyle, acıma duygusuyla, bir buyruğa uymak ya da çıkar hesabıyla yapılan iyilik ödeve uygun görünse de ahlaki değer taşımaz; iyilik doğru olduğu için yapılmalıdır. TYT 2023/24
• Levinas’a göre insanın sadece kendini korumak için yaptığı ahlakın konusu değildir. Ahlak, kendimin dışında başkasının varlığını kabul etmeyi içerir; ötekiyle karşılaştığım anda doğan sorumlulukla başlar. TYT 2019/13

Özgürlük üzerine üç görüş

ÖSYM’nin özgürlük soruları

• Belirlenimciliğe göre gelecek, henüz izlemediğimiz ama çoktan çekilmiş bir film gibidir: sonraki sahneler hazırdır, yapıp ettiklerimiz onları değiştirmez. TYT 2026/13
• İradenin de etkili olduğunu düşünen biri, her şeyi kadere bağlayıp çabayı bırakan kişiye önce üzerine düşeni yapmayı, sonucu ise kadere teslim etmeyi önerir: bu tutum hem iradeyi hem kaderi kabul eder. TYT 2023/13
• Maturidi’ye göre insan iyiyi ve kötüyü aklıyla ayırt eder, seçer ve iradesiyle eyleme geçirir; bu yüzden eylemlerinden sorumludur. Seçmeyi, dolayısıyla özgürlüğü ve sorumluluğu mümkün kılan, insanın akıl sahibi olmasıdır. TYT 2020/22
• Camus’ye göre özgürlük ne yasanın mutlak egemenliği ne de yasanın hiç olmamasıdır; her şeyi istediğin gibi yapmak da özgürlük değildir. Özgür eylem bir değeri gözeten, bir amaç taşıyan eylemdir; rastlantıya bırakılmış seçim karanlıkta yürümeye benzer. TYT 2020/15
• İslam düşüncesinde kader ve irade: Cebriye insan iradesini yok sayar, her şey Allah’ın takdiridir. Mutezile insanın fiillerini kendi iradesiyle yaptığını söyler. Eşari ve Maturidi ara yol tutar: fiili Allah yaratır, insan cüzi iradesiyle seçer ve sorumludur.

Üç çağdaş ses

• Değerlerin yeniden değerlendirilmesiNietzscheYeni değerleri kalabalık değil, ondan uzak duran yaratıcı birey kurarTYT 2023/25
• Erdem etiğine dönüşMacIntyreModern ahlak dili parçalandı; kavramlar ait oldukları gelenekten koptuTYT 2019/23
• İyiliğin kırılganlığıNussbaumİyi olmak, kötü rastlantılar karşısında incinmeyi göze almaktırTYT 2024/13

ÖSYM’nin çağdaş ahlak soruları

• Nietzsche’de şan, şöhret ve gürültü pazar yerinin, kalabalığın işidir. Belirleyici güç kalabalık ya da ün değil, kalabalıktan uzak durup yeni değerler yaratan yalnız bireydir. TYT 2023/25
• MacIntyre’a göre bugün ahlak kavramlarını hâlâ kullanıyoruz ama onlara anlam veren bütünü (geleneği, toplumsal bağlamı) kaybettik; elimizde anlamını veren yerden kopmuş parçalar kaldı ve bunun farkında bile değiliz. TYT 2019/23
• Nussbaum tragedyalara bakar: insan her an her şeyle karşılaşabilir, iyiliğe nankörlükle karşılık verilebilir. İyi olmak kesin olmayanı kabullenmeyi ve her eylemde incinmeyi göze almayı ister: iyi insan, sonucun garantisi olmadığı yerde de iyiliği sürdürür. TYT 2024/13

Ahlak sorusunu çözmek

1. 1Filozofu kampıyla eşleştir: Aristoteles mutluluk ve orta, Epikuros acısızlık, Kant ödev, Levinas öteki, Nietzsche yeni değerler.
2. 2Kant sorusunda niyete bak: çıkar, duygu, buyruk ya da mutluluk için yapılan iyilik ödev ahlakına uymaz.
3. 3Özgürlük sorusunda üç tutumu ayır: her şey belirli, insan özgür, ya da çaba ile kader birlikte.
4. 4“Çıkarılamaz” sorusunda parçanın sınırını koru: Epikuros acının yokluğunu ister, acıya katlanmayı değil.

ÖSYM’nin 14 sorusu