Din Felsefesi: TYT Hap Bilgi

Din felsefesi ve kavramları

• Din felsefesi dinin temel iddialarını akılla inceler; bir dini savunmak ya da çürütmek amacı taşımaz. İnanç değil, gerekçe arar.
• Temel sorular: Tanrı var mıdır? Tanrı’nın nitelikleri nelerdir (tek mi, ezelî ve ebedî mi)? Tanrı ile evrenin ilişkisi nedir? Evrende kötülük neden var?
• Ezelî: başlangıcı olmayan; ebedî: sonu olmayan. Aşkın: evrenin dışında ve üstünde; içkin: evrenin içinde.

Tanrı ve evren üzerine görüşler

Beş kanıt

• Ontolojik kanıtAnselmusDaha yetkini düşünülemeyen varlık sadece zihinde olamaz; Tanrı kavramından yola çıkarTYT 2020/12
• Kozmolojik kanıtAristoteles, ThomasHer şeyin bir nedeni var; zincir bir ilk nedende, ilk hareket ettiricide durur
• İmkân kanıtıFarabi, İbn SinaVarlığı zorunlu olmayan şeyler, varlığı zorunlu bir varlığa dayanır
• Düzen (teleolojik) kanıtıThomasEvrendeki düzen ve amaçlılık bir düzenleyiciyi gösterir
• Ahlak kanıtıKantAhlak yasası ve en yüksek iyi, Tanrı’nın varlığını gerektirir

Anselmus’un kanıtı

• Anselmus’a göre Tanrı kendisinden daha yetkini düşünülemeyen varlıktır. Bu varlık sadece zihinde olsaydı, hem zihinde hem gerçekte var olan bir varlık ondan daha yetkin olurdu; bu bir çelişkidir. Öyleyse Tanrı gerçekte de vardır. TYT 2020/12
• Ontolojik kanıt duyulara, evrenin düzenine ya da ilk nedene dayanmaz; işe sadece Tanrı kavramının ne anlama geldiğinden başlar. Bu yüzden apriori (deneyden önce) bir kanıttır. Düşünülen ile var olanı karşılaştıran bir konuşma da aynı kanıtın örneğidir. TYT 2020/12 · 2024/14

Tanrı evrenle nasıl ilişkili?

1. MÖ 427-347Platon: Demiurgos yaratıcı değil, idealara bakarak maddeye biçim veren bir usta, bir mimardır. TYT 2018/24
2. MÖ 384-322Aristoteles: Tanrı varlığın yaratıcısı değil amacıdır; kendisi hareket etmeden her şeyi harekete geçirir.
3. 870-950Farabi: varlık Tanrı’dan bir taşma (sudur, feyz) ile çıkar, ışığın kaynağından yayılması gibi.
4. 1033-1109Anselmus: Tanrı her şeyi yoktan var etmiştir (Hristiyan yaratılış inancı).
5. 1058-1111Gazali: asıl sanatkâr, eşsiz biçimleri yoktan yaratan Tanrı’dır; insanın yaptığı, verilmiş malzemeyi bir araya getirmektir. TYT 2019/25
6. 1632-1677Spinoza: Tanrı ile doğa birdir; Tanrı evrenin dışında değil içindedir (panteizm). TYT 2022/22

ÖSYM’nin Tanrı ve evren soruları

• Tanrı’nın evrene biçim mi verdiği, evrenin amacı mı olduğu, varlığın ondan mı taştığı, yoksa her şeyi yoktan mı yarattığı: bu görüşlerin hepsi din felsefesinin Tanrı ile evren ilişkisi problemine verilmiş cevaplardır. TYT 2018/24
• Gazali’ye göre ressam boyayı, kâğıdı ve kendi elini yaratmaz; asıl sanat yoktan yaratanın sanatıdır. Bu görüş Tanrı’nın varlığına, birliğine, evrenle ilişkisine ve evrenin yaratılmışlığına cevap verir; Tanrı’nın ezelî ve ebedî olup olmadığına değinmez. TYT 2019/25
• Panteizm aşkın bir Tanrı’yı reddeder: Tanrı evrenin üstünde ya da dışında değildir, var olan her şey tanrısal doğadan pay alır. Tanrı ile doğa özdeştir. TYT 2022/22

Dört filozof, dört tutum

• Aynı hakikat, iki yolFarabiFelsefe hakikate kanıtla, din imge ve iknayla ulaşır; konuları aynıdırTYT 2021/22
• Aklın sınırıGazaliMetafizikte ve doğayı anlamada akıl yetersiz; vahiy ve sezgi gerekliTYT 2023/14
• Akıl ve doğa yasasıİbn RüşdTanrı evreni değişmez yasalarla yarattı; aklı küçümsemek bilimi yok ederTYT 2023/14
• İş birliğiAquinalı ThomasAkıl ve inanç aynı hakikate giden iki yol; inanç aklı aşar ama ona aykırı değilTYT 2026/22

ÖSYM’nin akıl ve inanç soruları

• Farabi’ye göre felsefe varlıkların anlamını akılla kavrar ve kanıtlar; din aynı anlamları uygun örneklerle canlandırır ve inandırır. İkisinin konusu birdir, farkı yolundadır: felsefe kanıt, din ikna sunar. TYT 2021/22
• Gazali gözlenen dünyayı anlamada bile aklın yetmediğini, vahye ihtiyaç olduğunu söyler. İbn Rüşd’e göre bu bilimin sonu olur: Tanrı evreni değişmez yasalarla yaratmıştır, akıl bu yasaları bulabilir. Tartışmanın konusu aklın yetkinliğidir. TYT 2023/14
• Aquinalı Thomas’a göre insan bilgisi duyularla başlar, akıl yürütmeyle biçimlenir; ama bazı ilahi hakikatler aklın gücünü aşar ve inançla bilinir. İnanç aklı devre dışı bırakmaz, onu tamamlar: Thomas’ta akıl ile inanç rakip değil, aynı hakikate yönelen iki ortaktır. TYT 2026/22

Augustinus’un cevabı

• Kötülük problemi: Tanrı hem mutlak iyi hem her şeye gücü yeten ise dünyada kötülük neden var?
• Augustinus’a göre kötülük bir şey değildir, iyinin yokluğu ya da eksikliğidir: yalan, dürüstlüğün eksikliğidir. Ahlaki kötülükler Tanrı’nın insana verdiği özgür iradenin kötüye kullanılmasından doğar; kötülüğün kaynağı Tanrı değil, iradesini yanlış kullanan insandır. TYT 2022/13
• Leibniz’in cevabı (teodise): Tanrı mümkün dünyaların en iyisini yaratmıştır; kötülük bu bütünün içinde bir yer tutar.

Din felsefesi sorusunu çözmek

1. 1Problemi adlandır: Tanrı’nın varlığı mı, nitelikleri mi, Tanrı ile evren mi, akıl ile inanç mı, kötülük mü?
2. 2Kanıt sorusunda başlangıç noktasına bak: kavramdan başlıyorsa ontolojik, ilk nedenden kozmolojik, düzenden teleolojik.
3. 3“Değinilmemiştir” sorusunda parçanın cevap verdiği problemleri tek tek işaretle, kalanı seç.
4. 4Akıl ve inanç sorusunda filozofu yerleştir: Farabi ve Thomas uzlaştırır, Gazali aklı sınırlar, İbn Rüşd aklı savunur.

ÖSYM’nin 9 sorusu