TYT Felsefe · Ünite 3 / 8 · Varlık, Bilgi ve Bilim

Bilgi Felsefesi: TYT Hap Bilgi

Felsefenin TYT’de en çok sorulan ünitesi bu: 15 soru, 9’u 11-15. sorulardan, 6’sı Din Kültürü yerine çözülen ek felsefe sorularından (21-25). Dokuz kitapçığın hepsinde en az bir bilgi felsefesi sorusu var.

Notlar temel kavramları, doğru bilginin imkânını, bilginin kaynağını (akılcılar, deneyciler, Kant) ve hakikat görüşlerini veriyor; sonda ÖSYM’nin 15 sorusu tek tabloda.

PDF olarak indirYazdırmaya hazır, A4

Bu ünitede

15 çıkmış soru (2018-2026)
bu bloktan yılda ~4 soru
14 ÖSYM tuzağı

ÖSYM bu üniteden ne sordu?

15 sorunun 7’si tek konudan geldi: Bilginin kaynağı.

Temel kavramlar2 soru
- 2022/25 Apriori bilgi
- 2024/22 Gerçeklik ve doğruluk
Doğru bilgi mümkün mü?4 soru
- 2018/12 Kesin sanılan bilgi yanlış çıkarsa
- 2019/21 Descartes: düşünüyorum, öyleyse varım
- 2025/12 Wittgenstein: kuşkunun menteşeleri
- 2026/23 Descartes: duyulardan şüphe
Bilginin kaynağı7 soru
- 2019/12 Platon: mağara benzetmesi
- 2020/13 Descartes: balmumu örneği
- 2020/24 Doğuştan ilke var mı?
- 2021/13 Platon, Menon: köle ve geometri
- 2023/15 Hume: eksik mavi tonu
- 2024/15 Locke: birincil ve ikincil nitelikler
- 2025/15 Kant: zihnin kategorileri
Hakikat anlayışları2 soru
- 2021/25 Nietzsche: hakikat ve yorum
- 2022/14 Hegel: tomurcuk, çiçek, meyve

Sorular ÖSYM’nin yayımladığı 2018-2026 TYT soru kitapçıklarından (Sosyal Bilimler testi). Soruların metni ÖSYM’nin telifinde olduğu için burada yok; notlarda TYT 2025/4 gibi bir damgayla, sorulduğu yıl ve numarasıyla işaretli. Numarayla soruyu kitapçıkta bulabilirsiniz.

Bilgi Felsefesinin Kavramları

Temel kavramlar

Kavram	Anlamı
Süje (özne)	Bilen: insan, bilinç.
Obje (nesne)	Bilinen: bilginin yöneldiği şey.
Bilgi	Süje ile obje arasındaki ilişkinin ürünü.
Gerçeklik	Zihinden bağımsız olarak var olan; varlığın niteliği. TYT 2024/22
Doğruluk	Yargının gerçekliğe uygunluğu; yargının niteliği.
Apriori	Deneyden önce ve bağımsız, sadece akılla bilinen; inkârı çelişki doğurur. TYT 2022/25
Aposteriori	Deneyden sonra, gözlem ve deneyle bilinen.
Temellendirme	Bir bilginin doğruluğunu gerekçelerle gösterme.

İki kavram çifti

Bahçede bir ağaç vardır: bu bir gerçekliktir, zihnimden bağımsızdır. “Bu bir elma ağacı” demem ise bir yargıdır. Yaklaşıp armut olduğunu görürsem gerçeklik değişmez, yargımın doğruluğu değişir. TYT 2024/22
Apriori bilgi deneyden bağımsızdır, deneyle çürütülemez, inkârı çelişki doğurur: “Bütün üçgenlerin üç kenarı vardır.”, “5 + 7 = 12.” Ölçerek ya da gözleyerek öğrendiğimiz her şey ise aposterioridir: “Demir ısıtılınca genleşir.” TYT 2022/25

Doğru Bilgi Mümkün mü?

Dört cevap

Mümkün değilSofistlerProtagoras: insan her şeyin ölçüsüdür; bilgi kişiden kişiye değişir
Yargıyı askıya alSeptiklerPyrrhon: her görüşün karşıtı da savunulabilir, kesin yargı verme
Yöntemsel şüpheDescartesHer şeyden şüphe et; şüphe eden düşünür, düşünen vardır: kesin bilgi mümkünTYT 2019/21
Kuşkunun menteşeleriWittgensteinKuşku kesinliği varsayar; bazı önermeler kuşkudan muaf kalmalıTYT 2025/12

ÖSYM’nin imkân soruları

Yüzyıllarca kesin sayılan Dünya merkezli astronomi yanlış çıktı; bugün kesin saydıklarımız da yarın yanlış çıkabilir mi? Bu kuşku, bilgi felsefesinin “Doğru bilgi mümkün müdür?” sorusudur. TYT 2018/12
Descartes “Düşünüyorum, öyleyse varım.” önermesiyle kuşkuculuğu aşmak ister: her şeyden, rüyada olup olmadığından bile kuşku duyabilir ama kuşku duyduğundan kuşku duyamaz. Cevap aradığı soru: Kesin bilgi olanaklı mıdır? TYT 2019/21
Descartes işe önce duyulardan gelen inançları sarsarak başlar: uzaktan yuvarlak görünen kare kule, suda kırık görünen kürek gibi duyu yanılmaları bu amaca hizmet eder. Bir rüyanın uyanınca bıraktığı duygu ise duyuların yanıldığını göstermez. TYT 2026/23
Wittgenstein: Her şeyden kuşkulanmaya kalkan biri hiç ilerleyemez, çünkü kuşku kesinliği varsayar. Bazı önermeler kapının döndüğü menteşeler gibi sabit kalmalı; her şeyi kapsayan bir kuşku kendi zeminini yok eder. TYT 2025/12

Bilginin Kaynağı

Akıl mı, deney mi?

RasyonalizmAkıl

Platon: bilgi ideaların anımsanması
Descartes: açık ve seçik fikirler, doğuştan ilkeler
Duyular yanıltır, kesinlik akıldadır
Spinoza ve Leibniz de bu yolda

EmpirizmDeney

Locke: zihin doğuşta boş bir levha
Doğuştan ilke yoktur
Bilgi duyum ve iç gözlemle gelir
Hume: her fikir bir izlenimin kopyası

Kant ikisini birleştirir (kritisizm): bilgi deneyle başlar ama hepsi deneyden çıkmaz; zihin deneyi kendi kategorileriyle düzenler. TYT 2025/15

ÖSYM’nin sorduğu örnekler

PlatonMağaraMahkûmlar gölgeleri gerçek sanır: duyularla bildiğimiz yanılsama olabilirTYT 2019/12
Platon, MenonAnımsamaRuh idealar dünyasında bildiğini bedende unuttu; bilmek hatırlamaktırTYT 2021/13
DescartesBalmumuAteşte tadı, kokusu, şekli değişir ama aynı mum kalır: onu duyu değil akıl bilirTYT 2020/13
LockeBoş levhaDoğuştan ilke olsaydı çocuklarda daha açık görünürdü; görünmüyorTYT 2020/24
LockeNiteliklerBirincil (büyüklük, şekil) nesnede, ikincil (renk, koku) algılayandaTYT 2024/15
HumeEksik tonHiç görülmemiş bir renk tonu zihinde kurulabilir: her fikir izlenimden mi?TYT 2023/15
KantKategorilerDünyayı zihnin evrensel kalıplarıyla kurarızTYT 2025/15

Örneklerin söylediği

Mağaradaki mahkûmlar ömür boyu duvardaki gölgeleri görür ve onları gerçek sanır. Platon’a göre duyuların gösterdiği, gerçeğin gölgesidir; gerçek olanı, ideaları akıl kavrar. TYT 2019/12
Menon’da Sokrates okuma yazma bilmeyen bir köleye geometri problemi çözdürür. Platon’a göre köle bunu deneyimden öğrenmedi: ruh idealar dünyasında bildiğini anımsadı. Öğrenmek, ruhun önceden bildiğini hatırlamasıdır. TYT 2021/13
Descartes’ın balmumu ateşe yaklaşınca duyulara gelen her özelliği değişir ama hâlâ aynı mumdur. Mumu tanıyan duyular değil akıldır: eleştirilen bilgi kaynağı duyudur. TYT 2020/13
Locke: Doğuştan ilkeler olsaydı âdetlerden ve deneyimden daha az etkilenmiş çocuklarda daha belirgin olurdu; olmadığına göre doğuştan ne mantık ne ahlak ilkesi vardır. Zihin boş bir levhadır. TYT 2020/24
Locke’a göre insan maddi varlıkların tözünü değil, sadece birincil ve ikincil niteliklerini bilir: maddenin özü bize kapalıdır, bildiğimiz onun nitelikleridir. TYT 2024/15
Hume’un kendi örneği: mavinin bir tonunu hiç görmemiş biri, öbür tonları sıraladığında o tonun yerindeki boşluğu fark eder ve tonu duyularından almadan zihninde kurabilir. Bu, bilginin tamamını duyu izlenimlerine bağlayan deneyciliğe karşı bir örnektir. TYT 2023/15
Kant’a göre dünyayı herkes kendine göre algılamaz: algıyı düzenleyen kalıplar bütün insanlarda aynıdır, evrensel ve zorunludur. Ama bunlar insan zihninin kalıplarıdır: bilgi kişiden kişiye değişmez, bütün insanlar için ortak bir öznellik taşır. TYT 2025/15

Öbür kaynak görüşleri

Görüş	Bilginin kaynağı
Kritisizm (Kant)	Akıl ve deney birlikte; zihnin kategorileri deneyi düzenler.
Pozitivizm (Comte)	Gözlenen olgular; olguların ötesindeki metafizik bilgi sayılmaz.
Sezgicilik (Bergson, Gazali)	Doğrudan kavrayış; akıl ve duyunun ulaşamadığına sezgi ulaşır.
Fenomenoloji (Husserl)	Bilince görünen şeyin kendisi; ön yargıları paranteze alıp öze yönelmek.
Pragmatizm (James, Dewey)	İşe yarayan, sonuç veren bilgi doğrudur.
Analitik felsefe	Dilin mantıksal çözümlemesi; anlamsız önermeleri ayıklamak.

Hakikat Nedir?

Hegel ve Nietzsche

BütünHegel

Hakikat bütündür
Tomurcuk, çiçek, meyve birbirinin yerini alır ama hepsi gerekli
Bir şeyin hakikati tek bir anından çıkmaz
Gelişme diyalektik bir süreçtir

Bakış açısıNietzsche

Hakikat keşfedilmez, icat edilir
Her bilgi bir yorumdur
Yorum öznenin konumuna bağlıdır
Herkes için aynı kalan hakikat yok

Hegel’e göre bir şeyi tek bir evresine bakarak anlayamayız; hakikat bütün gelişimde ortaya çıkar. Nietzsche’ye göre hakikat bakan gözün yerine göre değişir; herkes için aynı kalan mutlak bir hakikat yoktur. TYT 2021/25 · 2022/14

Doğruluğun ölçütleri

Uygunluk: yargı gerçekliğe uyuyorsa doğrudur (Aristoteles).
Tutarlılık: yargı öbür doğru yargılarla çelişmiyorsa doğrudur (matematik ve mantık).
Pragmatik ölçüt: işe yarayan, sonuç veren yargı doğrudur (James).
Apaçıklık: kuşku götürmeyecek kadar açık ve seçik olan doğrudur (Descartes).

ÖSYM’nin Kalıbı

Bilgi felsefesi sorusunu çözmek

Önce soruyu adlandır: bilginin imkânı mı (kuşku, kesinlik), kaynağı mı (akıl, deney), hakikat mi?
Filozofu kampına yerleştir: Platon ve Descartes akılcı, Locke ve Hume deneyci, Kant ikisinin sentezi.
“Eleştiri olabilir” sorusunda parçanın çürüttüğü tezi bul: eksik ton örneği deneyciliğe, balmumu duyulara yöneltilmiş.
Kavram çiftlerini karıştırma: gerçeklik varlığın, doğruluk yargının niteliği; apriori akıldan, aposteriori deneyden.

ÖSYM’nin 15 sorusu

Soru	Kilit nokta
Dünya merkezli astronomi	Doğru bilgi mümkün müdür? TYT 2018/12
Mağara	Duyuların gösterdiği gerçeğin gölgesidir. TYT 2019/12
Düşünüyorum, öyleyse varım	Kesin bilgi olanaklı mıdır? TYT 2019/21
Balmumu	Eleştirilen kaynak: duyu. TYT 2020/13
Çocuklar ve doğuştan ilke	Doğuştan ilke yoktur: Locke. TYT 2020/24
Menon ve köle	Bilmek anımsamaktır. TYT 2021/13
Hakikat icat edilir	Hakikat bakış açısına bağlıdır. TYT 2021/25
Tomurcuk, çiçek, meyve	Hakikat bütündedir, tek evrede değil. TYT 2022/14
Apriori bilgi	Ölçümle öğrenilen bilgi aposterioridir. TYT 2022/25
Eksik mavi tonu	Bütün bilgi izlenimden gelmez: deneyciliğe eleştiri. TYT 2023/15
Birincil ve ikincil nitelik	Töz bilinemez, nitelikler bilinir. TYT 2024/15
Ağaç ve yanılan yargı	Gerçeklik ve doğruluk. TYT 2024/22
Kuşkunun menteşeleri	Kuşku kesinliğe dayanır; sınırsız kuşku işlemez. TYT 2025/12
Kant ve kategoriler	Bilgi bütün insanlarda ortak zihin kalıplarına bağlı. TYT 2025/15
Duyulardan şüphe	Uyanınca kalan duygu duyu yanılması değildir. TYT 2026/23

ÖSYM tuzakları: tek sayfada

ÖSYM’nin bu ünitedeki sorularda kurduğu tuzaklar. Sınavdan önceki son tekrar için bu liste yeter.

Sorudaki kuşku bilginin sınırını ya da değerini değil, kesin kabul edilen bilginin doğruluğunu sorgular. TYT 2018/12
Mağara benzetmesinde kurtuluş duyulardan değil, akılla ideaların bilgisine yönelmekten gelir. TYT 2019/12
Descartes’ın “Düşünüyorum, öyleyse varım.” önermesi kuşkuculuğu desteklemek için değil, onu aşmak içindir. TYT 2019/21
Balmumu örneğinde Descartes aklı değil duyuları eleştirir; değişime rağmen mumu akıl tanır. TYT 2020/13
Locke’a göre doğuştan ilke yoktur; doğuştan fikirleri savunan Descartes ve Platon’dur. TYT 2020/24
Menon’daki köle geometriyi deneyimden öğrenmez; ruhun önceden bildiğini anımsar. TYT 2021/13
Nietzsche’ye göre hakikat öznenin keşfettiği değil, icat ettiği bir yorumdur; herkes için aynı kalan hakikat yoktur. TYT 2021/25
Hegel’e göre hakikat gelişimin ilk aşamasında ya da tek bir anında değil, bütünde ortaya çıkar. TYT 2022/14
Ölçümle bulunan bir bilgi ne kadar kesin görünse de deneye dayandığı için aposterioridir. TYT 2022/25
Hume’un eksik ton örneği deneyciliği destekleyen değil, “her fikir bir izlenimden gelir” ilkesine karşı bir örnektir. TYT 2023/15
Locke’a göre ikincil nitelikler (renk, koku) nesnenin kendisinde değil, algılayanda oluşur; tözün kendisi bize kapalıdır. TYT 2024/15
Gerçeklik varlığın, doğruluk yargının niteliğidir; yanılan yargı gerçekliği değiştirmez. TYT 2024/22
Wittgenstein’a göre kesinliğin temeli kuşku değildir; kuşku kesinliği varsayar. TYT 2025/12
Kant’ın öznelliği bireylere göre görecelik değildir: kategoriler bütün insanlarda aynı, evrensel ve zorunludur. TYT 2025/15

Kendini dene: doğru mu, yanlış mı?

Önce cevabını ver, sonra satıra dokunup kontrol et.Önce D ya da Y’yi işaretle; cevaplar sayfanın sonunda.

1.Doğruluk, yargının gerçekliğe uygunluğudur.
Doğru! Uygunluk ölçütü.
2.Gerçeklik yargının, doğruluk varlığın niteliğidir.
Yanlış! Tersi: gerçeklik varlığın, doğruluk yargının niteliğidir.
3.Apriori bilgi deneyden bağımsızdır.
Doğru! Sadece akılla bilinir; inkârı çelişki doğurur.
4.“Demir ısıtılınca genleşir.” apriori bir önermedir.
Yanlış! Deneyle öğrenilir: aposteriori.
5.Locke’a göre zihin doğuşta boş bir levhadır.
Doğru! Bilgi deneyle yazılır.
6.Platon’a göre bilmek anımsamaktır.
Doğru! Ruh idealar dünyasında bildiğini hatırlar.
7.Descartes’ın balmumu örneği duyuların güvenilirliğini savunur.
Yanlış! Duyuları eleştirir; mumu akıl kavrar.
8.Kant’a göre bilginin tamamı deneyden çıkar.
Yanlış! Deneyle başlar ama zihnin kategorileri onu düzenler.
9.Hume’a göre her fikir bir izlenimin kopyasıdır.
Doğru! Eksik ton örneği bu ilkenin istisnası.
10.Protagoras’a göre insan her şeyin ölçüsüdür.
Doğru! Bilgi kişiden kişiye değişir: görecelik.
11.Nietzsche’ye göre mutlak, değişmez bir hakikat vardır.
Yanlış! Hakikat yorumdur, bakış açısına bağlıdır.
12.Septikler kesin yargı vermekten kaçınır.
Doğru! Yargıyı askıya alırlar.

Cevaplar

D Uygunluk ölçütü.
Y Tersi: gerçeklik varlığın, doğruluk yargının niteliğidir.
D Sadece akılla bilinir; inkârı çelişki doğurur.
Y Deneyle öğrenilir: aposteriori.
D Bilgi deneyle yazılır.
D Ruh idealar dünyasında bildiğini hatırlar.
Y Duyuları eleştirir; mumu akıl kavrar.
Y Deneyle başlar ama zihnin kategorileri onu düzenler.
D Eksik ton örneği bu ilkenin istisnası.
D Bilgi kişiden kişiye değişir: görecelik.
Y Hakikat yorumdur, bakış açısına bağlıdır.
D Yargıyı askıya alırlar.

Sıradaki üniteler

Kaynak: Test yapısı: ÖSYM 2026-YKS Kılavuzu, Tablo 1A. Sorular ve cevaplar: ÖSYM’nin yayımladığı 2018-2026 TYT soru kitapçıkları (Sosyal Bilimler testi).