TYT Felsefe · Ünite 4 / 8 · Varlık, Bilgi ve Bilim
Bilim Felsefesi: TYT Hap Bilgi
ÖSYM TYT’de bu üniteden 7 soru sordu: 4’ü 11-15. sorulardan, 3’ü Din Kültürü yerine çözülen ek felsefe sorularından (21-25). Sorular iki konuda toplanıyor: nedensellik (Gazali, Hume) ve bilimin ne olduğu, yöntemi ve sınırları.
Notlar bilime iki bakışı, yöntemin kavramlarını, nedensellik tartışmasını ve hesap ile gerçeklik ayrımını veriyor; sonda ÖSYM’nin 7 sorusu tek tabloda.
Bu ünitede
- 7 çıkmış soru (2018-2026)
- bu bloktan yılda ~4 soru
- 7 ÖSYM tuzağı
ÖSYM bu üniteden ne sordu?
7 sorunun 3’ü tek konudan geldi: Bilim nedir, sınırı nerede?.
Bilim nedir, sınırı nerede?3 soru
- 2019/15 Bilim anlamanın tek yolu mu?
- 2021/21 Copernicus’un ön sözü
- 2024/12 Oppenheimer: bilim ve bağlam
Bilimin yöntemi2 soru
- 2020/25 Geleceğin geçmişe benzemesi
- 2025/14 Galileo’nun düşünce deneyi
Nedensellik2 soru
- 2018/15 Gazali: ateş ve yanma
- 2025/22 Hume: nedensellik fikri
Sorular ÖSYM’nin yayımladığı 2018-2026 TYT soru kitapçıklarından (Sosyal Bilimler testi). Soruların metni ÖSYM’nin telifinde olduğu için burada yok; notlarda TYT 2025/4 gibi bir damgayla, sorulduğu yıl ve numarasıyla işaretli. Numarayla soruyu kitapçıkta bulabilirsiniz.
Bilim Felsefesi Ne Sorar?
Temel sorular
- Bilim felsefesi bilimin kendisini sorgular: Bilim nedir? Bilimsel yöntem nedir? Bilimsel bilgi kesin midir? Bilim değerlerden bağımsız mıdır?
- Bilim insanı dünyadan yalıtılmış çalışmaz: bir buluşun ortaya çıkışında kişisel tutkular, ahlaki kaygılar, rekabet ve siyasi beklentiler rol oynar. Oppenheimer’ın öyküsü bilimin ahlaktan, siyasetten ve insanların hırslarından ayrı düşünülemeyeceğini gösterir. TYT 2024/12
- Bilim insanı ve evreni anlamanın tek yolu değildir: felsefe, sanat ve din de varlığı kavramanın yollarıdır; hiçbir bilimsel yaklaşım da bilimin tekelini elinde tutmaz. Bu görüşle, bilim dışı yolları bilimin karşısında değersiz sayan yargı çelişir. TYT 2019/15
Ürün mü, etkinlik mi?
- Viyana Çevresi: Carnap, Schlick
- Bilim doğrulanmış önermelerin sistemidir
- Anlamlı önerme deneyle doğrulanabilendir
- Yöntem: tümevarım ve doğrulama
- Bilim, bilim insanları topluluğunun işidir
- Olağan bilim bir paradigma içinde ilerler
- Bunalım bilimsel devrime yol açar
- Bilim tarihsel ve toplumsal bağlamdan ayrılmaz
Popper başka bir ölçüt önerir: kuram doğrulanarak değil, yanlışlanmaya açık olmasıyla bilimseldir.
Bilimin Yöntemi
Yöntemin kavramları
| Kavram | Anlamı |
|---|---|
| Hipotez | Gözlemi açıklamak için öne sürülen, sınanacak varsayım. |
| Tümevarım | Gözlenen örneklerden genel yasaya varmak; sonuç olasıdır. TYT 2020/25 |
| Doğrulanabilirlik | Mantıkçı pozitivizm: bir önerme deneyle doğrulanabiliyorsa anlamlıdır. |
| Yanlışlanabilirlik | Popper: kuram, hangi gözlemin onu çürüteceğini söyleyebilmelidir. |
| Paradigma | Kuhn: bir dönemde bilim insanlarının paylaştığı kuram, yöntem ve inançlar. |
| Düşünce deneyi | Gerçekte yapılmadan akılda kurulan deney; bir görüşün tutarsızlığını gösterebilir. TYT 2025/14 |
ÖSYM’nin yöntem soruları
- Geleceğin geçmişe benzeyeceği varsayımı akılla kanıtlanamaz, alışkanlıktan gelir: dün böyle olduysa yarın da böyle olacağına güvenmek için mantıksal bir gerekçemiz yoktur. Bu eleştiri tümevarıma, dolayısıyla tümevarımla doğrulamaya dayanan mantıkçı pozitivizme yöneliktir. TYT 2020/25
- Galileo’nun düşünce deneyi: Dünya dönseydi dik atılan taşın geride kalması gerektiği öne sürülüyordu. Galileo, giden bir geminin direğinden bırakılan taşın direğin dibine düşeceğini akılda kurarak gösterir: taş geminin hareketini paylaşır. Böylece Dünya’nın dönmediğine dair bir delili ortadan kaldırır; Dünya’nın döndüğünü bu deneyle kanıtlamış olmaz. TYT 2025/14
ÖSYM tuzağı
Düşünce deneyi laboratuvarda yapılmadı diye değersiz değildir: akıl yürütmeyle bir görüşün tutarsızlığını gösterebilir. TYT 2025/14
Nedensellik
Gazali ve Hume
- Ateş ile yanma arasındaki bağ zorunlu değil
- Gördüğümüz, olayların art arda gelmesi
- Ateşin yakmaması mantıksal çelişki değil
- Olayları yaratan Allah’tır; mucize mümkün
- Neden-sonuç bağını ne akıl ne deney gösterir
- Gözlenen, birlikte görülen iki olaydır
- Tekrar, zihinde bir beklenti doğurur
- Bağ fikrini zihin bu tekrardan üretir
İkisi de nedenselliği doğanın kendisinde bulunan bir zorunluluk saymaz. Gazali bunu Tanrı’nın iradesine, Hume zihnin alışkanlığına bağlar. Karşı görüş İbn Rüşd’ün: doğa değişmez yasalarla işler, bilim bu yasalara dayanır. TYT 2018/15 · 2025/22
ÖSYM’nin nedensellik soruları
- Gazali’ye göre filozofların doğa yasası dediği şey olayların art arda gelmesidir; ateşin yakmayabileceğini düşünmek mantıksal olarak çelişkili değildir. Parçanın söylediği bu kadar: aradaki bağ zorunlu değildir. Gazali’nin bunu Tanrı’nın iradesine bağladığı doğrudur ama parçada geçmediği için cevap o olmadı. TYT 2018/15
- Hume’un bilardo topları: bir top öbürüne çarpınca öbürü hareket eder, ama gözlediğimiz sadece iki olayın art arda gelmesidir; aradaki zorunlu bağ görülmez. Aynı birliktelik tekrar ettikçe zihin birincisini ikincisinin nedeni saymaya alışır. TYT 2025/22
Hesap mı, Gerçek mi?
Copernicus’un ön sözü
- Copernicus’un 1543’te çıkan kitabının ön sözünde astronomun işi, gözlemlere uyan ve isabetli çıkan hesaplar yapmak olarak anlatılır; kuramın gerçekten öyle olması gerekmez. Bu, eski bir felsefi ayrımı gösterir: bir kuramın hesaplarının tutması (doğruluk) ile dünyanın gerçekten öyle olması (gerçeklik) ayrı şeylerdir. TYT 2021/21
- Kuramı gerçeğin tasviri sayan görüşe bilimsel gerçekçilik, sadece işe yarayan bir hesap aracı sayan görüşe araççılık denir.
ÖSYM’nin Kalıbı
Bilim felsefesi sorusunu çözmek
- Parçanın bilim hakkındaki tezini bul: bilim tek yol mu, değerlerden bağımsız mı, yöntemi ne?
- Nedensellik parçasında filozofu ayır: Gazali ve Hume zorunlu bağı reddeder, İbn Rüşd değişmez doğa yasalarını savunur.
- Parçada geçmeyeni cevap yapma: filozofun genel görüşü doğru olsa da ÖSYM parçadan çıkanı sorar.
- “Çelişir” köklü soruda parçanın tezinin tersini ara.
ÖSYM’nin 7 sorusu
| Soru | Kilit nokta |
|---|---|
| Ateş ve yanma | Bağ zorunlu değil, olaylar art arda gelir: Gazali. TYT 2018/15 |
| Bilimin tekeli | Felsefe, sanat ve din de varlığı kavramanın yolları. TYT 2019/15 |
| Geleceğin geçmişe benzemesi | Eleştirilen: tümevarım ve doğrulanabilirlik. TYT 2020/25 |
| Copernicus’un ön sözü | Doğruluk ile gerçeklik ayrımı. TYT 2021/21 |
| Oppenheimer filmi | Bilim ahlaktan ve siyasetten ayrı düşünülemez. TYT 2024/12 |
| Gemi direğinden düşen taş | Bir karşı delil çürür, dönüş kanıtlanmaz. TYT 2025/14 |
| Hume ve alışkanlık | Bağ fikrini zihin tekrardan üretir. TYT 2025/22 |
ÖSYM tuzakları: tek sayfada
ÖSYM’nin bu ünitedeki sorularda kurduğu tuzaklar. Sınavdan önceki son tekrar için bu liste yeter.
- Gazali’nin nedenselliği tanrısal iradeye bağladığı doğru ama parçada geçmiyorsa cevap o değildir; parçanın söylediği bağın zorunlu olmadığıdır. TYT 2018/15
- Bilimin tek yol olmadığını söyleyen parçayla çelişen, felsefeyi ve sanatı bilime seçenek saymayan yargıdır. TYT 2019/15
- Parçada eleştirilen tümevarımdır; yanlışlanabilirlik Popper’ın önerisidir, mantıkçı pozitivizmin yöntemi değil. TYT 2020/25
- Copernicus’un ön sözündeki ayrım bilen ile bilinen ya da madde ile biçim değil, hesabın tutması ile gerçeğin kendisi arasındadır. TYT 2021/21
- Bilimin değerlerle iç içe olduğunu söylemek, bilimsel bulguların toplumdan topluma değiştiğini söylemek değildir. TYT 2024/12
- Galileo’nun gemi deneyi Dünya’nın döndüğünü kanıtlamaz; dönmediğine dair bir delili çürütür. TYT 2025/14
- Hume’a göre nedensellik fikri ne akıl yürütmeden ne tek bir deneyden gelir; tekrarın doğurduğu alışkanlıktan gelir. TYT 2025/22
Kendini dene: doğru mu, yanlış mı?
Önce cevabını ver, sonra satıra dokunup kontrol et.Önce D ya da Y’yi işaretle; cevaplar sayfanın sonunda.
1.Hume’a göre nedensellik fikri alışkanlıktan doğar.
Doğru! Tekrar zihinde beklenti yaratır.
2.Gazali’ye göre ateş ile yanma arasında zorunlu bir bağ vardır.
Yanlış! Gazali bu bağın zorunlu olmadığını söyler.
3.Popper’a göre bilimsel kuram yanlışlanabilir olmalıdır.
Doğru! Hangi gözlemin onu çürüteceği belli olmalı.
4.Mantıkçı pozitivistlere göre anlamlı önerme deneyle doğrulanabilendir.
Doğru! Doğrulanabilirlik ilkesi.
5.Tümevarımla ulaşılan genel yasa kesin ve zorunludur.
Yanlış! Tümevarımın sonucu olasıdır.
6.Kuhn’a göre bilim paradigmalar içinde ilerler, devrimlerle değişir.
Doğru! Olağan bilim, bunalım, devrim.
7.Düşünce deneyi laboratuvarda yapılan bir deneydir.
Yanlış! Akılda kurulur; Galileo’nun gemi örneği.
8.Galileo’nun gemi deneyi Dünya’nın döndüğünü kesin olarak ispatlar.
Yanlış! Dönmediğine dair bir delili çürütür.
9.Bilimsel gerçekçiliğe göre kuram dünyanın gerçekten nasıl olduğunu anlatır.
Doğru! Araççılığa göre ise sadece işe yarayan bir hesap aracıdır.
10.Bilim felsefesine göre bilim insanları değerlerden tamamen bağımsız çalışır.
Yanlış! Bilim tarihsel ve toplumsal bağlam içinde gelişir.
11.Viyana Çevresi mantıkçı pozitivizmin merkezidir.
Doğru! Carnap ve Schlick bu çevredendir.
Cevaplar
- D Tekrar zihinde beklenti yaratır.
- Y Gazali bu bağın zorunlu olmadığını söyler.
- D Hangi gözlemin onu çürüteceği belli olmalı.
- D Doğrulanabilirlik ilkesi.
- Y Tümevarımın sonucu olasıdır.
- D Olağan bilim, bunalım, devrim.
- Y Akılda kurulur; Galileo’nun gemi örneği.
- Y Dönmediğine dair bir delili çürütür.
- D Araççılığa göre ise sadece işe yarayan bir hesap aracıdır.
- Y Bilim tarihsel ve toplumsal bağlam içinde gelişir.
- D Carnap ve Schlick bu çevredendir.
Sıradaki üniteler
- TYT Felsefe Konuları ve Soru Dağılımı
- Ünite 5: Ahlak Felsefesi
- TYT Konuları ve Soru Dağılımı
- YKS Puan Hesaplama
Kaynak: Test yapısı: ÖSYM 2026-YKS Kılavuzu, Tablo 1A. Sorular ve cevaplar: ÖSYM’nin yayımladığı 2018-2026 TYT soru kitapçıkları (Sosyal Bilimler testi).