TYT Felsefe · Ünite 7 / 8 · Değer Felsefeleri

Siyaset ve Sanat Felsefesi: TYT Hap Bilgi

ÖSYM TYT’de bu üniteden 10 soru sordu: 3’ü 11-15. sorulardan, 7’si Din Kültürü yerine çözülen ek felsefe sorularından (21-25). Ünite ek sorularda ağırlıklı: Din Kültürü dersini alan aday bu soruların sadece üçünü gördü.

Notlar devletin kaynağını, toplum sözleşmesini, adalet ve ütopyayı, sanat eserini ve beğeni yargısını veriyor; sonda ÖSYM’nin 10 sorusu tek tabloda.

PDF olarak indirYazdırmaya hazır, A4

Bu ünitede

10 çıkmış soru (2018-2026)
bu bloktan yılda ~4 soru
10 ÖSYM tuzağı

ÖSYM bu üniteden ne sordu?

10 sorunun 3’ü tek konudan geldi: Devletin kaynağı.

Devletin kaynağı3 soru
- 2021/14 Devlet nasıl ortaya çıktı?
- 2022/24 Hobbes: Leviathan
- 2026/24 Rousseau: mülkiyet
Hak, adalet ve ideal düzen3 soru
- 2018/25 Rawls: adil toplum
- 2019/14 Devlet nereye kadar karışır?
- 2020/23 Ütopyaların eleştirisi
Sanat eseri2 soru
- 2018/23 Dışavurumculuk
- 2021/12 Sanat eserini ne sanat yapar?
Estetik yargı2 soru
- 2019/24 Beğeni yargısı
- 2023/21 Beğeni ve kültürel rölativizm

Sorular ÖSYM’nin yayımladığı 2018-2026 TYT soru kitapçıklarından (Sosyal Bilimler testi). Soruların metni ÖSYM’nin telifinde olduğu için burada yok; notlarda TYT 2025/4 gibi bir damgayla, sorulduğu yıl ve numarasıyla işaretli. Numarayla soruyu kitapçıkta bulabilirsiniz.

Siyaset Felsefesi Ne Sorar?

Kavramlar ve sorular

Siyaset felsefesi devleti ve iktidarı akılla sorgular: Devlet neden var? İktidarın kaynağı ve meşruiyeti nedir? İdeal düzen nasıl olmalı? Birey ile devlet arasındaki sınır nerede?
Kavramlar: iktidar (yönetme gücü), meşruiyet (iktidarın haklılığı), egemenlik (en üstün karar gücü), hak (kişiye tanınan yetki), adalet, özgürlük.

Devlet nereden geliyor?

Doğal kurumPlaton, AristotelesDevlet insanın doğasından doğar; insan toplumsal (politik) bir varlıktır
Sözleşme: güvenlikHobbesDoğa durumu herkesin herkese savaşıdır; güç mutlak egemene devredilirTYT 2022/24
Sözleşme: haklarLockeYaşam, özgürlük ve mülkiyet doğal haktır; devlet onları korumak için kurulur
Sözleşme: genel iradeRousseauİnsan doğuştan iyidir, mülkiyet onu bozdu; egemenlik genel iradenindirTYT 2026/24

Toplum Sözleşmesi

ÖSYM’nin devlet soruları

Antik ve Orta Çağ’da devlet doğal bir kurum sayıldığı için “Devlet nasıl ortaya çıktı?” sorusu öne çıkmadı. Din ile siyaset otoritelerinin rekabeti, coğrafi keşifler ve yeni toplumsal sınıflar bu soruyu merkeze taşıdı: 17. yüzyılda Hobbes ve Locke, 18. yüzyılda Rousseau cevabı toplum sözleşmesinde aradı. TYT 2021/14
Hobbes’a göre devlet yokken herkes herkesin düşmanıdır, ölüm tehlikesi hiç bitmez. Herkesin kendini koruma tutkusu, devlet yokken herkesi herkes için tehlikeli yapar; insanlar bu yüzden güçlerini Leviathan’a, mutlak egemene devreder. Hobbes insan doğasını suçlamaz: yasa yokken bu istekler suç değildir. TYT 2022/24
Rousseau: “Bir toprağı çitle çevirip ‘Bu benimdir.’ diyen ve buna inanacak saf insanlar bulan ilk kişi, uygar toplumun gerçek kurucusudur.” Rousseau sahip olmayı kendi başına kötü saymaz; ele geçirme ve koruma çabası insanları sürekli çatışmaya sürükler, doğuştan iyi olan insanı bozan da mülkiyetin getirdiği eşitsizliktir. TYT 2026/24

Hobbes ve Locke

Doğa durumu: savaşHobbes

İnsan insanın kurdudur
Güvenlik için mutlak egemen (Leviathan)
Egemene itaat, barışın şartı
Mutlak yönetime yakın

Doğa durumu: doğal haklarLocke

Yaşam, özgürlük, mülkiyet doğal haktır
Devlet bu hakları korumak için kurulur
Hakları çiğneyen yönetime direnilebilir
Liberalizmin temeli

Liberal görüşe göre devletin görevi bireyi başkalarına karşı korumaktır; kişinin kendi sağlığına ve malına karşı ihmali onun kendi sorumluluğudur, kimse zorla iyi yaşatılamaz. TYT 2019/14

Adalet ve İdeal Düzen

Rawls ve ütopyalar

Rawls’a göre soyluluğa ya da kast düzenine dayanan toplumlar adil değildir: doğuştan gelen farkları üstünlük sayıp devletin temeline koyarlar. Oysa doğanın bu rastlantıları ölüm gibi kesin değildir. Kurumlar iki ilkeye göre düzenlenirse adil toplum kurulur: eşit temel özgürlükler ve eşitsizliklerin en az avantajlının yararına düzenlenmesi (farklılık ilkesi). TYT 2018/25
Ütopya, toplumun sorunlarına çözüm öneren kurgusal bir düzen tasarımıdır: Platon’un Devlet’i, Farabi’nin Erdemli Şehir’i, Thomas More’un Ütopya’sı, Campanella’nın Güneş Ülkesi, Bacon’ın Yeni Atlantis’i. Eleştiri: düzeni bir kez kurulup hiç değişmeyecek biçimde tasarladıkları için kımıldamayan, tarihin dışında toplumlar çizerler; bu da onları totaliter bir yapıya yaklaştırır. TYT 2020/23

Sanat Felsefesi

Sanat felsefesi ne sorar?

Sanat felsefesi (estetik) güzeli ve sanatı sorgular: Sanat nedir? Sanat eserini doğadaki güzellikten ayıran ne? Güzel nesnede mi, bakan gözde mi? Beğeni herkes için geçerli olabilir mi?

Sanat nedir? Dört cevap

Görüş	Sanat nedir?
Taklit (temsil)	Sanat gerçekliği taklit eder, bir şeyi temsil eder (Platon, Aristoteles). TYT 2021/12
Yaratma	Sanat, sanatçının hayal gücüyle yeni bir dünya kurmasıdır.
Dışavurum	Sanat, sanatçının duygularını ve iç dünyasını dışa vurmasıdır (Croce, Collingwood). TYT 2018/23
Oyun	Sanat, çıkar gözetmeyen özgür bir oyundur (Schiller).

ÖSYM’nin sanat soruları

Bir gün batımını güzel buluruz ama “Ne anlatıyor?” diye sormayız; bir gün batımı tablosu ise bir şey anlatır, yorumlanır. Sanat eserinin bir konusu ve anlamı vardır, çünkü bir şeyi temsil eder. TYT 2021/12
Dışavurumculuğa göre sanatın temeli eser değil, sanatçının duyguları, sezgileri ve tecrübesidir. Eserin değeri yaratıcı ruhun içtenliğinden ve özgünlüğünden gelir; sanatçı gerçeğe bağlı kalmak ya da izleyiciyi hoşnut etmek zorunda değildir. Bu görüşte sanat eseri kişiseldir. TYT 2018/23

Beğeni yargısı

GenelgeçerKant

Güzel, çıkar gözetmeden hoşa gidendir
Beğeni yargısı kavramsızdır ama herkes için geçerli olma iddiası taşır
Güzel ile yararlı ayrıdır
Beğeni keyfî değildir

Kültüre göreKültürel rölativizm

Her kültürün kendi estetik değerleri var
Beğeni yargısı ait olduğu kültürde geçerli
Bireysel keyfîlik ile evrensellik arasında bir yol
Bir kültürde güzel olan öbüründe olmayabilir

Beğeni yargısını çıkarsız ve genelgeçer sayan görüşe “zevkler ve renkler tartışılmaz” sözü uymaz. Kültürel rölativizm ise beğeni farklarını kültür farkıyla açıklar. TYT 2019/24 · 2023/21

ÖSYM’nin Kalıbı

Siyaset ve sanat sorusunu çözmek

Siyaset parçasında filozofun doğa durumu görüşünü bul: savaş (Hobbes), doğal haklar (Locke), iyi ama mülkiyetle bozulan insan (Rousseau).
Devletin sınırı sorusunda kimin kime zarar verdiğine bak: liberal devlet bireyi başkasına karşı korur, kendine karşı değil.
Sanat parçasında eserin öne çıkan özelliğini adlandır: temsil, dışavurum (kişisellik), evrensellik.
Beğeni sorusunda iki ucu ayır: çıkarsız ve genelgeçer beğeni (Kant) ile kültüre göre değişen beğeni.

ÖSYM’nin 10 sorusu

Soru	Kilit nokta
Dışavurumculuk	Eser kişiseldir. TYT 2018/23
Rawls’ın iki ilkesi	Doğuştan farklar kader değil, kurumlarla dengelenir. TYT 2018/25
Sağlık ve mülk	Devlet bireyi başkalarına karşı korur. TYT 2019/14
Beğeni yargısı	“Zevkler tartışılmaz” sonucu çıkmaz. TYT 2019/24
Ütopyalar	Kımıldamayan, tarih dışı düzen tasarımları. TYT 2020/23
Doğa ve tablo	Sanat eserinin konusu ve anlamı var: temsil. TYT 2021/12
Devletin kuruluşu	Toplum sözleşmesi. TYT 2021/14
Leviathan	Kendini koruma tutkusu tehlike yaratır. TYT 2022/24
Beğeni ve kültür	Beğeni farkı kültür farkından. TYT 2023/21
Rousseau ve mülkiyet	İnsanı bozan, mülkiyetin doğurduğu çatışma. TYT 2026/24

ÖSYM tuzakları: tek sayfada

ÖSYM’nin bu ünitedeki sorularda kurduğu tuzaklar. Sınavdan önceki son tekrar için bu liste yeter.

Dışavurumculukta sanatçı gerçeği yansıtmak ya da izleyiciyi memnun etmek zorunda değildir; eser temsil edici değil, kişiseldir. TYT 2018/23
Rawls’a göre doğuştan gelen farklar toplumsal sınıfların temeli olamaz; adalet en az avantajlının yararını gözetir. TYT 2018/25
Liberal görüşte devlet kişinin kendi ihmalini cezalandırmaz; korumayı başkalarından gelen zarara karşı üstlenir. TYT 2019/14
Beğeniyi çıkarsız ve genelgeçer sayan görüşten “zevkler tartışılmaz” sonucu çıkmaz. TYT 2019/24
Ütopyalara yöneltilen eleştiri uygulanmalarının zorluğu değil, değişmeyen, kımıldamayan düzenler kurmalarıdır. TYT 2020/23
Doğadaki güzellik yorumlanmaz; sanat eserini ayıran bir şeyi temsil etmesidir, biçimi ya da otoritelerin onayı değil. TYT 2021/12
Devletin nasıl kurulduğu sorusunun cevabı toplum sözleşmesidir; doğa durumu sözleşmeden önceki hâldir, egemenlik ise sonucudur. TYT 2021/14
Hobbes devletin gerekliliğini eşit yeteneklerle ya da savaşı övmekle değil, kendini koruma tutkusunun yarattığı tehlikeyle savunur. TYT 2022/24
Kültürel rölativizm mutlak estetik doğrular kurmaz; beğeniyi kültüre göre göreli sayar. TYT 2023/21
Rousseau sahip olmayı kendi başına kötü saymaz; kötü olan, mülkiyetin doğurduğu çatışma ve eşitsizliktir. TYT 2026/24

Kendini dene: doğru mu, yanlış mı?

Önce cevabını ver, sonra satıra dokunup kontrol et.Önce D ya da Y’yi işaretle; cevaplar sayfanın sonunda.

1.Hobbes’a göre doğa durumu herkesin herkese karşı savaşıdır.
Doğru! Güvenlik için güç mutlak egemene devredilir.
2.Locke’a göre yaşam, özgürlük ve mülkiyet doğal haklardır.
Doğru! Devlet onları korumak için kurulur.
3.Rousseau’ya göre insan doğuştan kötüdür.
Yanlış! Doğuştan iyidir; mülkiyet ve eşitsizlik onu bozar.
4.Platon ve Aristoteles devleti toplum sözleşmesiyle açıklar.
Yanlış! Devleti doğal bir kurum sayarlar.
5.Rawls’ın farklılık ilkesi eşitsizliklerin en az avantajlının yararına düzenlenmesini ister.
Doğru! Adaletin ikinci ilkesi.
6.Farabi’nin ideal düzen tasarımı Erdemli Şehir’dir.
Doğru! Platon’un Devlet’i gibi bir ütopya.
7.Ütopyalar gerçek toplumların tarihsel kaydıdır.
Yanlış! Kurgusal düzen tasarımlarıdır.
8.Taklit görüşüne göre sanat gerçekliği temsil eder.
Doğru! Platon ve Aristoteles.
9.Dışavurumculuğa göre sanatçının asıl görevi izleyiciyi memnun etmektir.
Yanlış! Sanat, sanatçının iç dünyasının dışa vurumudur.
10.Kant’a göre güzel, çıkar gözetmeden hoşa gidendir.
Doğru! Beğeni yargısı çıkarsızdır.
11.Kültürel rölativizme göre beğeni her kültürde aynıdır.
Yanlış! Her kültürün kendi estetik değerleri vardır.
12.Estetik, sanat felsefesinin öbür adıdır.
Doğru! Güzeli ve sanatı sorgular.

Cevaplar

D Güvenlik için güç mutlak egemene devredilir.
D Devlet onları korumak için kurulur.
Y Doğuştan iyidir; mülkiyet ve eşitsizlik onu bozar.
Y Devleti doğal bir kurum sayarlar.
D Adaletin ikinci ilkesi.
D Platon’un Devlet’i gibi bir ütopya.
Y Kurgusal düzen tasarımlarıdır.
D Platon ve Aristoteles.
Y Sanat, sanatçının iç dünyasının dışa vurumudur.
D Beğeni yargısı çıkarsızdır.
Y Her kültürün kendi estetik değerleri vardır.
D Güzeli ve sanatı sorgular.

Sıradaki üniteler

Kaynak: Test yapısı: ÖSYM 2026-YKS Kılavuzu, Tablo 1A. Sorular ve cevaplar: ÖSYM’nin yayımladığı 2018-2026 TYT soru kitapçıkları (Sosyal Bilimler testi).