Felsefeyi Tanımak: TYT Hap Bilgi

Sözcük, tanım ve filozof

• Felsefe Yunanca philo (sevgi) ve sophia (bilgelik) sözcüklerinden gelir: bilgelik sevgisi. Sözcüğü ilk kullananın Pythagoras olduğu rivayet edilir.
• Felsefe varlık, bilgi ve değerler üzerine akla dayalı, eleştirel ve sistemli bir düşünme etkinliğidir. Dayanağı deney ya da otorite değil, gerekçeli akıl yürütmedir.
• Filozof bilgeliğe sahip olan değil, onu seven ve arayan kişidir. Platon’un Şölen’inde filozof bilge ile bilgisizin arasında durur: bilge zaten bildiği için aramaz, bilgisiz de eksikliğini fark etmediği için. TYT 2020/21
• Sokrates’e göre bilgelik her şeyi bilmek değil, neyi bilmediğini bilmektir. Felsefe öğrenen kişi bilmediği konuda “bilmiyorum” demeyi öğrenir: kavramsal düşünce günlük davranışa yansır. TYT 2018/11

Felsefe ne kazandırır?

ÖSYM’nin işlev sorusunda bilmediği konuda susmayı öğrenen kişi, felsefede kazandığı düşünme biçimini günlük hayatına taşır: felsefe davranışa yansır. TYT 2018/11

Özellik ve anlamı

ÖSYM’nin felsefe tarifleri

• Felsefe hayatın içindedir: yaşamla yüzleşir, görünenin ardındaki gerçeği ve hayatın anlamını sorar. Ama herkese uyan hazır reçeteler vermez; ÖSYM bunu parçadan çıkmayan yargı olarak sordu. TYT 2019/11
• Felsefe bilimler gibi hızla ilerlemez ama güncelden de kopmaz: “İyi nedir?” sorusunu sürdürürken yapay zekâ, klonlama gibi yeni konuları da ele alır. Felsefenin ilgisi tek bir alanla sınırlı değildir. TYT 2021/11
• Felsefe bitmeyen bir sohbettir: temel sorulara verilen hiçbir cevap son söz değildir. Cevap bulduğunu sanan yeni sorularla karşılaşır. TYT 2023/11
• Hegel: “Minerva’nın baykuşu ancak gün batarken uçar.” Herkes kendi zamanının çocuğudur, felsefe de; çağını ancak o çağ yaşanıp tamamlandığında anlar, olaylara yön vermek için önden gelmez. TYT 2024/11
• Russell: Filozof kesinlik taşımayan düşünce hayatıyla barışıktır, bu yüzden eleştirel yönünü daha çok kullanır. Felsefenin belirsizliği bir eksik değil; her şeyi sorgulayan, hiçbir görüşü dokunulmaz saymayan tavrının sonucudur. TYT 2022/21

Felsefe ve bilim

Fizik, biyoloji ve psikoloji bir zamanlar felsefenin içindeydi; kendi yöntemini kurup ayrıldı ve kesin bilgi iddiası taşıdı. Felsefede aynı uzlaşma oluşmadı. TYT 2022/21

Bir soruyu felsefi yapan nedir?

• Felsefi soru kavramsal ve geneldir: tek tek olayı değil, onun özünü sorar (“Adalet nedir?”, “Bilgi mümkün müdür?”).
• Deneyle ya da bir uzmanın bilgisiyle kesin cevaplanamaz; herkes kendisi için yeniden sorar ve cevaplar.
• Cevabı bir kuralda hazır duran pratik soru felsefi değildir (“Yaya geçidinde durmalı mıyım?”). Aynı konu kavrama çevrilirse felsefi olur: “Yasaya uymak neden bir yükümlülüktür?” TYT 2022/11
• Felsefi soru bir şeyi o şey yapan özü arar. Bir yemeği o yemek yapan zorunlu malzemeler onun özü, olsa da olmasa da adını değiştirmeyenler ilineğidir. Felsefe bir olguyu böyle, kavramın özüne kadar sorgulayarak inceler. TYT 2026/11
• Filozof da dille çalışır ama sözcüğün tarihini ve anlam kaymalarını değil (bu anlam biliminin işi), dilin işaret ettiği şeyi ve ona nasıl eriştiğimizi sorar. Bilinç dışındaki, sözcüğe dökülemeyen duygular ise psikolojinin alanına girer. TYT 2024/21

Öz ve ilinek

Akıl yürütmenin kavramları

Safsatalar: hatalı akıl yürütmeler

• Az örnekten genellemeYetersiz örnekBir iki örnekle bütün bir grup hakkında hüküm vermekTYT 2025/21
• Yetkiye sığınmaOtoriteye başvurmaKonusunda yetkin olmayan ünlü birinin sözünü kanıt saymak
• Kişiyi hedef almaAdam karalamaGörüşü değil, görüşü savunanı eleştirmek
• Herkes öyle diyorÇoğunluğa başvurmaBir görüşü çok kişi benimsedi diye doğru saymak
• Önce geldi, öyleyse sebebiYanlış nedenArt arda gelen iki olaydan birini öbürünün nedeni saymak
• Kanıtlanamadı, öyleyse yanlışBilgisizliğe başvurmaKanıt yokluğunu karşıt görüşün kanıtı saymak

Yetersiz örnek safsatası

• Sınırlı ya da az sayıdaki örnekten aceleyle genelleme yapmak: “Tanıdığım iki kişi böyle, demek ki o yaştaki herkes böyle.” Soruda önce tanımı oku, sonra birkaç örnekten bütün bir grup hakkında hüküm veren seçeneği bul. TYT 2025/21
• Biçimi geçerli bir tümdengelim safsata değildir; öncülü yanlış olsa da biçimi doğru olabilir. Safsatayı akıl yürütmedeki hata belirler, sonucun yanlış olması değil.

Felsefeyi tanıma sorusunu çözmek

1. 1Parçanın felsefe hakkında söylediğini tek cümleye indir: “felsefe kesin sonuç vermez”, “filozof arayandır”.
2. 2“Ulaşılamaz” ya da “değildir” köklü soruda parçada geçmeyen veya parçayla çelişen yargıyı ara; ÖSYM 11 sorunun 4’ünü böyle sordu.
3. 3Mutlak ifadelere dikkat: “her sorun için kesin çözüm”, “tümüyle durağan” gibi seçenekler felsefenin tarifine uymaz.
4. 4Felsefeyi bilimle karıştırma: deneysel veriyle açıklamak bilimin, kavramın özüne inmek felsefenin işi.

ÖSYM’nin 11 sorusu