TYT Felsefe · Ünite 2 / 8 · Varlık, Bilgi ve Bilim

Varlık Felsefesi: TYT Hap Bilgi

ÖSYM TYT’de bu üniteden 10 soru sordu: 6’sı 11-15. sorulardan, 4’ü Din Kültürü yerine çözülen ek felsefe sorularından (21-25). Son yıllarda ağırlık yapay zekâda: 2023, 2025 ve 2026’da makinelerin düşünüp düşünemeyeceği soruldu.

Notlar varlık felsefesinin temel sorularını, zihin ve beden tartışmasını, insanı tanımlamanın yollarını, yapay zekâ ve zaman görüşlerini veriyor; sonda ÖSYM’nin 10 sorusu tek tabloda.

PDF olarak indirYazdırmaya hazır, A4

Bu ünitede

10 çıkmış soru (2018-2026)
bu bloktan yılda ~4 soru
10 ÖSYM tuzağı

ÖSYM bu üniteden ne sordu?

10 sorunun 3’ü tek konudan geldi: Zihin ve beden.

Zihin ve beden3 soru
- 2018/13 Zihnin fotoğrafı çekilebilir mi?
- 2019/22 La Mettrie: insan bir makine
- 2026/21 Yunus Emre: ruh ve beden
İnsan nedir?3 soru
- 2018/22 İnsanın işlevsel tanımı
- 2021/15 Sartre: varoluş ve öz
- 2024/25 Dilthey: insan ve tarih
Makineler düşünebilir mi?3 soru
- 2023/12 Bıçak Sırtı: replikalar ve insan
- 2025/11 Searle: Çin odası
- 2026/12 Turing testi
Zaman1 soru
- 2026/15 Bergson: yaşanan zaman

Sorular ÖSYM’nin yayımladığı 2018-2026 TYT soru kitapçıklarından (Sosyal Bilimler testi). Soruların metni ÖSYM’nin telifinde olduğu için burada yok; notlarda TYT 2025/4 gibi bir damgayla, sorulduğu yıl ve numarasıyla işaretli. Numarayla soruyu kitapçıkta bulabilirsiniz.

Varlık Felsefesinin Soruları

Ontoloji ne sorar?

Varlık felsefesi (ontoloji) var olanı var olan olarak inceler. İki temel soru: Varlık var mıdır? ve Varlığın mahiyeti, yani ne olduğu nedir?
Varlığın var olmadığını savunan Gorgias’tır: “Hiçbir şey yoktur; olsa bile bilinemez; bilinse bile başkasına aktarılamaz.”
ÖSYM TYT’de varlık sorularını en çok insan, zihin ve zaman üzerinden sordu; arkhe (ana madde) tartışması felsefe tarihi ünitesinde.

Varlığın mahiyeti

Görüş	Varlık nedir?
Materyalizm (maddecilik)	Her şey maddedir; ruh ve zihin de maddeye indirgenir (Demokritos, La Mettrie). TYT 2019/22
İdealizm	Asıl varlık düşünce ya da idedir (Platon’da idealar, Hegel’de mutlak tin).
Düalizm (ikicilik)	Varlık birbirine indirgenemeyen iki tözdür: Descartes’ta düşünen töz ve yer kaplayan töz. TYT 2018/13
Monizm (tekçilik)	Varlığı tek ilkeye bağlar; Spinoza’da tek töz Tanrı ya da doğadır.
Oluş	Varlık sürekli değişir: Herakleitos’a göre aynı ırmakta iki kez yıkanılmaz.

Zihin ve Beden

İki töz mü, tek madde mi?

DüalizmDescartes

Zihin düşünen tözdür, beden yer kaplayan töz
Zihin fiziksel değildir, fotoğrafı çekilemez
Düşünen beyin değil zihindir
“Düşünüyorum, öyleyse varım.”

MateryalizmLa Mettrie

İnsan da hayvan gibi bir makinedir (İnsan Makine)
Aradaki fark sadece karmaşıklıkta
Ruh, bedenin hareket ilkesi ya da duyarlı bir parçası
Zihinsel her şey beynin bir işlevi

Beyin görüntüsünün düşünceyi göstermeyeceğini, zihnin fiziksel olmadığını söyleyen parça düalist (Descartes); ruhu maddeye indirgeyen parça maddeci (La Mettrie). TYT 2018/13 · 2019/22

Ruh ve beden: bir dize

Yunus Emre’nin “Ete kemiğe büründüm, Yunus diye göründüm.” dizesi ruh ile beden ilişkisini özetler: insanın aslı ruhtur; ruh et ve kemiğe bürünerek Yunus adıyla görünür olur. TYT 2026/21
Dizeyi Descartes’la karıştırma: “düşünen töz ve yer kaplayan töz” ayrımı Descartes’ın; Yunus ruhun bedende görünüşe çıkmasını anlatır.

İnsan Nedir?

İnsanı tanımlamanın yolları

VaroluşçulukSartreVaroluş özden önce gelir: insan önce var olur, kim olacağını yapıp ettikleriyle belirlerTYT 2021/15
Kültür felsefesiCassirerİnsan sembolik bir varlıktır: dil, mit, din, sanat, bilim ve tarih onun işlevsel tanımıdırTYT 2018/22
TarihsellikDiltheyİnsan tarihsel bir varlıktır; zamanın içinde değişir, geçmişini şimdiye taşırTYT 2024/25
Antik tanımAristotelesİnsan akıl sahibi ve toplumsal (politik) bir canlıdır

ÖSYM’nin insan soruları

Sartre: Bir eşyayı yaparken biçimini önceden tasarlarız, eşyanın özü varlığından önce gelir. İnsanda tersi: kimse doğuştan korkak ya da cesur değildir; önce var olur, sonra eylemleriyle kendini yapar. TYT 2021/15
Cassirer: İnsanı ne metafizik bir öz ne de deneyle bulunacak bir içgüdü tanımlar; insanı yaptığı iş tanımlar. İnsanın ne olduğunu anlamak için dil, sanat, bilim gibi ürettiklerine, kültürüne bakmak gerekir. TYT 2018/22
Dilthey: İnsanla ilgili her şey zamanın içinde olur; insan sürekli değişen, tarihsel bir varlıktır ve geçmişini anılarla şimdiye taşır. Tarih insanın hem kurduğu hem içinde biçimlendiği süreçtir; insandan kopuk, kendi başına işleyen bir süreç değildir. TYT 2024/25

Makineler Düşünebilir mi?

Turing ve Searle

Davranış ölçütüTuring testi

Sorgulayıcı yazışarak insanı makineden ayırmaya çalışır
Ayırt edemiyorsa makine testi geçer
Düşünmenin ölçütü gözlenebilir davranış
Bir çocuk oyunundan, “taklit oyunu”ndan esinlenir

Anlama ölçütüÇin odası (Searle)

Çince bilmeyen biri kurallara bakarak doğru cevap üretir
Dışarıdan Çince biliyor sanılır
Sembolleri işlemek anlamak değildir
Bilgisayar programı bu odanın ötesine geçemez

Turing için ölçüt dışarıdan görülen davranıştır: makineyi insandan ayıramıyorsak “düşünüyor” demek için sağlam gerekçemiz vardır. Searle’e göre doğru cevap vermek yetmez: anlamı kavramak sembolleri kurala göre işlemekten başka bir şeydir ve insana aittir. TYT 2025/11 · 2026/12

İnsanı insan yapan nedir?

Bıçak Sırtı filmindeki replikalar görünüşte ve davranışta insandan ayırt edilemez, kendilerine yüklenen anılarla insan olduklarını sanır. Film şunu sorar: İnsanı insan yapan anılar mı, duygular mı, bilinç mi? Duygu için organik olmak gerekir mi? TYT 2023/12
Bu tartışma insanın özü ve bilinç üzerinedir. Dış dünyanın gerçek olup olmadığı ise bilgi felsefesinin sorusudur, bu tartışmanın değil. TYT 2023/12

Zaman

Bergson: yaşanan zaman

Bergson’a göre saatin zamanı, zamanı mekân gibi eşit parçalara böler. Yaşanan zaman (süre) ise bölünmez; anlar birbirinin içine akar ve birlikte canlı bir bütün olur. TYT 2026/15
Bergson’un film benzetmesi: tek tek karelerde hareket yoktur, kareler art arda oynayınca ortaya çıkar. Hareketi ve zamanı parçalayan akıl onu kaçırır; Bergson bu yüzden sezgiyi öne çıkarır.
Öbür görüşler: Augustinus’a göre zaman ruhun bir uzanımıdır (geçmiş bellek, şimdi dikkat, gelecek beklenti). Newton’a göre zaman mutlaktır, olaylardan bağımsız akar. Kant’a göre zaman, deneyimin zihindeki formudur.

ÖSYM’nin Kalıbı

Varlık sorusunu çözmek

Filozofun adını gör, görüşünü hatırla: Descartes iki töz, La Mettrie madde, Sartre varoluş, Bergson süre.
Ad verilmemişse parçadaki ipucunu bul: “iki ayrı töz” düalizm, “makine” maddecilik, “önce var olur” varoluşçuluk.
Yapay zekâ parçasında ölçütü ayırt et: davranış mı (Turing), anlama mı (Searle)?
“Ulaşılamaz” ya da “beklenmez” sorusunda parçanın konusu dışında kalan seçeneği ara: insanın özü tartışılırken evrenin gerçekliği sorulmaz.

ÖSYM’nin 10 sorusu

Soru	Kilit nokta
Zihin ve beyin	İki ayrı töz: Descartes’ın düalizmi. TYT 2018/13
İnsanın işlevsel tanımı	İnsan ürettikleriyle, kültürüyle tanınır. TYT 2018/22
İnsan bir makine	Ruh da maddedir: beynin bir işlevi. TYT 2019/22
Eşya ve insan	Varoluş özden önce gelir. TYT 2021/15
Replikalar	Dış dünyanın gerçekliği bu tartışmaya girmez. TYT 2023/12
İnsan ve tarih	Tarih insandan kopuk işlemez. TYT 2024/25
Çin odası	Anlamak, sembol işlemekten fazlasıdır. TYT 2025/11
Taklit oyunu	Ölçüt: dışarıdan görülen davranış. TYT 2026/12
Yaşanan zaman	Süre bölünmez, akan bir bütündür. TYT 2026/15
Ruh ve beden: dize	Ruh asıl, beden onun görünüşü. TYT 2026/21

ÖSYM tuzakları: tek sayfada

ÖSYM’nin bu ünitedeki sorularda kurduğu tuzaklar. Sınavdan önceki son tekrar için bu liste yeter.

Zihnin fiziksel olmadığını, düşünenin beyin değil zihin olduğunu söyleyen görüş maddecilik değil, Descartes’ın düalizmidir. TYT 2018/13
Cassirer insanı metafizik bir özle ya da deneysel bir içgüdüyle tanımlamaz; insan yaptığı işle tanımlanır. TYT 2018/22
La Mettrie ruhu ayrı bir töz saymaz; ruhu maddeye, beynin işlevine indirger. TYT 2019/22
Sartre’a göre öz önce gelmez: insan doğuştan korkak ya da cesur değildir, eylemleriyle öyle olur. TYT 2021/15
Replikalar tartışması insanın özünü sorar; dış dünyanın gerçek olup olmadığı bilgi felsefesinin sorusudur. TYT 2023/12
Dilthey’a göre tarih insandan kopuk işlemez; insan tarihi kurar ve ondan etkilenir. TYT 2024/25
Çin odasındaki görevli doğru cevap verir ama Çince bilmez: doğru çıktı anlamanın kanıtı değildir. TYT 2025/11
Turing testi bilinci ya da biyolojik beyni ölçmez; ölçüt dışarıdan gözlenen davranıştır. TYT 2026/12
Bergson’a göre yaşanan zaman, saatteki gibi art arda dizilmiş anlardan oluşmaz; bölünmez bir süredir. TYT 2026/15
Yunus’un dizesi ruhun ölümsüzlüğünü değil, ruhun bedene bürünüp görünüşe çıkmasını anlatır. TYT 2026/21

Kendini dene: doğru mu, yanlış mı?

Önce cevabını ver, sonra satıra dokunup kontrol et.Önce D ya da Y’yi işaretle; cevaplar sayfanın sonunda.

1.Ontoloji, varlık felsefesinin öbür adıdır.
Doğru! Var olanı var olan olarak inceler.
2.Descartes’a göre zihin ve beden tek bir tözdür.
Yanlış! Descartes düalisttir: düşünen töz ve yer kaplayan töz.
3.La Mettrie insanı karmaşık bir makine olarak görür.
Doğru! Ruh maddeye indirgenir.
4.Sartre’a göre insanın özü doğuştan belirlidir.
Yanlış! Varoluş özden önce gelir; insan kendini eylemleriyle yapar.
5.Turing’e göre makinenin düşünüp düşünmediği davranışına bakılarak anlaşılır.
Doğru! Sorgulayıcı ayırt edemezse makine testi geçer.
6.Searle’ün Çin odası, makinelerin anlayarak düşündüğünü gösterir.
Yanlış! Tersine: sembolleri işlemek anlamak değildir.
7.Bergson’a göre saatin ölçtüğü zaman ile yaşanan zaman aynıdır.
Yanlış! Yaşanan zaman (süre) bölünemez bir akıştır.
8.Cassirer insanı sembolik bir varlık olarak tanımlar.
Doğru! Dil, mit, sanat, bilim onun ürünleri.
9.Dilthey’a göre insan tarihsel bir varlıktır.
Doğru! Zaman içinde değişir, geçmişini şimdiye taşır.
10.Materyalizm, asıl varlığın düşünce olduğunu savunur.
Yanlış! Bu idealizmdir; materyalizme göre her şey maddedir.
11.Gorgias’a göre hiçbir şey yoktur; olsa bile bilinemez.
Doğru! Varlığın var olmadığını savunur.
12.Spinoza’ya göre tek bir töz vardır: Tanrı ya da doğa.
Doğru! Spinoza tekçidir (monizm).

Cevaplar

D Var olanı var olan olarak inceler.
Y Descartes düalisttir: düşünen töz ve yer kaplayan töz.
D Ruh maddeye indirgenir.
Y Varoluş özden önce gelir; insan kendini eylemleriyle yapar.
D Sorgulayıcı ayırt edemezse makine testi geçer.
Y Tersine: sembolleri işlemek anlamak değildir.
Y Yaşanan zaman (süre) bölünemez bir akıştır.
D Dil, mit, sanat, bilim onun ürünleri.
D Zaman içinde değişir, geçmişini şimdiye taşır.
Y Bu idealizmdir; materyalizme göre her şey maddedir.
D Varlığın var olmadığını savunur.
D Spinoza tekçidir (monizm).

Sıradaki üniteler

Kaynak: Test yapısı: ÖSYM 2026-YKS Kılavuzu, Tablo 1A. Sorular ve cevaplar: ÖSYM’nin yayımladığı 2018-2026 TYT soru kitapçıkları (Sosyal Bilimler testi).