TYT Tarih · Ünite 1 / 7 · Osmanlı Öncesi Türk Tarihi

İlk Türk Devletleri: TYT Hap Bilgi

ÖSYM TYT’de tarihin 1. sorusunu dokuz yılın dokuzunda bu üniteden sordu: Hunlar, Uygurlar, töre, bozkır kültürü. Soruların hepsi bir parça veriyor ve parçadan çıkarım istiyor.

Notlar konuyu kısa tutup ÖSYM’nin kalıbını gösteriyor: doğru bilgi parçada yoksa cevap olamaz, olayların tarih sırası şıkları eler. Son bölümde dokuz sorunun kilit noktası var.

PDF olarak indirYazdırmaya hazır, A4

Bu ünitede

9 çıkmış soru (2018-2026)
bu bloktan yılda ~2 soru
9 ÖSYM tuzağı

ÖSYM bu üniteden ne sordu?

9 sorunun 4’ü tek konudan geldi: Asya ve Avrupa Hunları.

Asya ve Avrupa Hunları4 soru
- 2018/1 Hunların savaş ustalığı
- 2019/1 Kavimler Göçü’nün sonuçları
- 2021/1 Margos Antlaşması
- 2024/1 Anatolios Antlaşması
Uygurlar2 soru
- 2020/1 Uygurlar ve farklı dinler
- 2022/1 Turfan’da sosyal devlet
Devlet anlayışı ve bozkır kültürü3 soru
- 2023/1 Boyları tek bayrak altında toplamak
- 2025/1 Töre
- 2026/1 Bozkır kültürü ve at

Sorular ÖSYM’nin yayımladığı 2018-2026 TYT soru kitapçıklarından (Sosyal Bilimler testi). Soruların metni ÖSYM’nin telifinde olduğu için burada yok; notlarda TYT 2025/4 gibi bir damgayla, sorulduğu yıl ve numarasıyla işaretli. Numarayla soruyu kitapçıkta bulabilirsiniz.

Bozkır Kültürü ve Türk Göçleri

Bozkırın hayat tarzı

Orta Asya’nın kurak, karasal bozkırında tarım sınırlı; hayvancılık ve konar-göçer hayat esas. Yazın yaylaya, kışın kışlağa göçülür.
At bozkır kültürünün merkezinde: hız, hareket ve savaş gücü onunla geldi. Çöl göçebeliğinin hayvanı deve, bozkırınki at. TYT 2026/1
Geniş otlaklar sürüleri besler; coğrafya kültürü biçimlendirir: keçe çadır, kımız, deri ve yün işçiliği.
Madencilik ve demircilik gelişti; Ergenekon Destanı demirden dağı eritip yurttan çıkmayı anlatır.
İpek Yolu’nun denetimi Türk devletleri ile Çin arasında yüzyıllar süren bir mücadele konusuydu.

Göçlerin nedenleri ve yönleri

Neden ya da yön	Açıklama
İklim ve otlak	Kuraklık ve otlakların yetmemesi sürüleri, sürüler de insanları göçe zorladı
Nüfus ve siyaset	Nüfus artışı, boylar arası çatışmalar ve Çin baskısı
Batıya	Karadeniz’in kuzeyinden Avrupa’ya: Hunlar, Avarlar, Bulgarlar, Peçenekler, Kumanlar
Güneye ve güneybatıya	Hindistan’a Akhunlar; İran ve Anadolu’ya Oğuzlar
Doğuya	Çin ve Mançurya’ya gidenler zamanla yerli halkın içinde eridi

Din, yazı ve sanat

Gök Tanrı inancı ve ahiret inancı vardı: ölüler eşyalarıyla kurgan denen mezarlara gömüldü, yuğ denen yas töreni yapıldı.
Mezar başına, ölenin öldürdüğü düşmanları simgeleyen balbal taşları dikildi.
Göktürkler Orhun (Köktürk) alfabesini, Uygurlar Uygur alfabesini kullandı; Türkçenin bilinen ilk yazılı metinleri Orhun Yazıtları.
Sanatta hayvan üslubu: göçebe hayatta kolay taşınan eşyalar süslendi. Pazırık kurganından çıkan halı bilinen en eski halı.

Devlet ve Toplum

Türk devlet geleneğinin kavramları

Kavram	Anlamı
Kut	Yönetme yetkisinin hükümdara Tanrı tarafından verildiği inancı; kut kaybedilebilir
Töre	Gelenek, görenek ve ahlaktan doğan yazısız hukuk; kağan da uyar, kurultayla gelişir TYT 2025/1
Kurultay (toy)	Devlet işlerinin görüşüldüğü meclis; son karar hükümdarın
Ülüş	Ülke hanedanın ortak malı sayılır; taht kavgalarına ve bölünmelere yol açtı
İkili teşkilat	Doğuda kağan, batıda yabgu; geniş ülke iki kanattan yönetildi
Hatun ve tamga	Hatun devlet işlerinde söz sahibi; tamga boyun ve devletin işareti

Aileden devlete

İl devlet

Budun boyların birliği

Boy urugların birliği

Urug sülale

Oguş aile

Devlet boyların birleşmesiyle kurulur; boyların bağlılığı çözülünce devlet de dağılır.

Dünya hâkimiyeti anlayışı

Türk hükümdarları önce Orta Asya’daki Türk boylarını tek bayrak altında toplamaya çalıştı: Mete Han 26 kavmi, Kapgan Kağan bütün boyları birleştirdi, Moyen-Çor önce yakın boyları bağladı. ÖSYM buradan teşkilatçı merkezî yapı, ortak hâkimiyet anlayışı ve genişleme çıkardı. TYT 2023/1
Bu ülküye dünya hâkimiyeti (cihan hâkimiyeti) anlayışı denir; kut inancıyla birlikte düşünülür.
Töre değişmez değildir: kağanların koyduğu kurallar ve kurultay kararlarıyla gelişir, ama herkesi, kağanı da bağlar. TYT 2025/1

Asya ve Avrupa Hunları

Hunlar zaman çizelgesi

MÖ 220Teoman, Asya Hun Devleti’nin bilinen ilk hükümdarı.
MÖ 209Mete Han tahta çıktı: onlu sistemle ilk düzenli ordu, dağınık boyların birleşmesi. TYT 2023/1
375Balamir Volga’yı geçti: Kavimler Göçü başladı. TYT 2019/1
395Roma İmparatorluğu Doğu ve Batı olarak ikiye ayrıldı.
434Margos Antlaşması: Attila ve Bleda Doğu Roma’ya ağır şartlar kabul ettirdi. TYT 2021/1
447-448Attila’nın II. Balkan Seferi ve Anatolios Antlaşması. TYT 2024/1
451-452Galya ve İtalya seferleri; Roma önlerinde Papa I. Leo ile görüşme.
453Attila öldü; Avrupa Hun Devleti 469’da dağıldı.
476Batı Roma yıkıldı: İlk Çağ bitti, Orta Çağ başladı.

İki antlaşma, bir üstünlük

Antlaşma	Maddeler
Margos (434)	Doğu Roma Hunlara bağlı kavimlerle antlaşma yapmaz, Hunlardan kaçanları kabul etmez; ticaret sınır kasabalarında sürer; yıllık vergi iki katına çıkar TYT 2021/1
Anatolios (447-448)	Savaş tazminatı, vergi üç katı, Niş’te pazar kurulur, Doğu Roma’nın asker bulunduracağı alan kısıtlanır TYT 2024/1

Antlaşma maddesinden çıkarım

Vergi ve tazminat ekonomik kazanç; “antlaşma yapmaz, kaçakları kabul etmez” siyasi üstünlük ve Hunlara karşı ittifakı önleme; sınır pazarı ticaretin sürmesi demektir.
Maddelerde olmayan sonuç çıkarılmaz: Margos’ta Akdeniz ticaretinden söz yok. TYT 2021/1
Tarih sırasına bak: Roma 395’te ikiye ayrılmıştı; “antlaşmadan sonra Roma ikiye ayrıldı” yargısı bu yüzden yanlış. TYT 2024/1

Kavimler Göçü’nün sonuçları

Avrupa’nın etnik yapısı ve siyasi dengeleri değişti; Germen kavimleri Roma topraklarına yerleşti.
Roma zayıfladı; Batı Roma 476’da yıkıldı ve Orta Çağ başladı. Derebeylik (feodalite) güçlendi.
Bugünkü Avrupa devletlerinin temelleri atıldı; Türk kültürü Avrupa’ya ulaştı.
“Bilim ve teknikte önemli gelişmeler” Kavimler Göçü’nün sonucu değildir; göç Avrupa’da uzun bir karışıklık dönemi açtı. TYT 2019/1

Hun ordusu

Mete Han’ın onlu sistemi (10, 100, 1.000, 10.000 kişilik birlikler) ilk düzenli Türk ordusudur.
Atlı okçular, uzaktan ok yağdırma ve hilal taktiği (sahte geri çekilip düşmanı çember içine alma) bozkır savaşının temelleri.
“Yalnız bu bilgiye göre” denince sadece parçadaki bilgi geçer: parça ok ve kementi anlatıyorsa onlu sistem ve hilal taktiği doğru bilgi olsa da cevap olamaz. TYT 2018/1

Göktürkler, Uygurlar ve Öbür Türk Devletleri

Kilit devletler

Devlet	Akılda kalacaklar
I. Göktürk (552-630)	Bumin Kağan kurdu; “Türk” adını devlet adı olarak kullanan ilk devlet. İstemi Yabgu batıyı yönetti; 582’de ikiye ayrıldı.
II. Göktürk (682-744)	Kutluk Kağan yeniden kurdu; Kapgan Kağan boyları birleştirdi; Bilge Kağan, Kül Tigin ve Tonyukuk için Orhun Yazıtları dikildi. TYT 2023/1
Uygurlar (744-840)	Moyen-Çor yakın boyları bağladı; Bögü Kağan Maniheizmi benimsedi; 840’ta Kırgızlar yıktı. TYT 2020/1
Turfan Uygurları (840 sonrası)	Turfan ve Kansu’ya çekilen Uygurlar tarım ve ticaretle zenginleşti, şehirli bir hayat kurdu. TYT 2022/1

Uygurlarla gelen ilkler TYT 2020/1

Yerleşik hayatYerleşik hayata geçen ilk Türk topluluğu
Uygur alfabesiUzun süre Türk dünyasında kullanıldı
Kâğıt ve baskıKâğıt kullandılar, kalıpla baskı yaptılar
Yazılı sözleşmeAlım satım ve borç yazıya geçti
MimariTapınak, saray ve kütüphane

Uygur sorularının kalıbı

Uygurlar Çin’den Budizmi, İran’dan Maniheizmi, Suriyeli rahiplerden Hristiyanlığı tanıdı: “farklı dinler, hoşgörü, kültürel etkileşim, geniş ilişkiler” çıkar. “Hâkim hayat tarzı göçebelik” çıkmaz; Uygurlar yerleşikti. TYT 2020/1
Turfan’a gelen Çin elçisi fakirin az olduğunu, aç kalana devletin yardım ettiğini yazdı: sosyal devlet ve refah çıkar, elçinin gelişi diplomatik ilişki gösterir. “Konar-göçer yaşam yaygın” çıkmaz. TYT 2022/1
Maniheizmin savaşçılığı yumuşattığı ve Uygurların askerî gücünü zayıflattığı yaygın bir görüştür.

Orta Çağ’ın öbür Türk toplulukları

Topluluk	Akılda kalacak
Avarlar	Sasanilerle birlikte İstanbul’u kuşattılar (626)
Hazarlar	Yönetici kesim Musevîliği benimsedi; Karadeniz’in kuzeyinde ticaret
Bulgarlar	Tuna Bulgarları Slavlaştı; İtil Bulgarları İslamiyet’i kabul etti (922)
Peçenek, Uz, Kuman	Karadeniz’in kuzeyinden Balkanlara inen Türk toplulukları
Karluklar	Talas Savaşı’nda (751) Abbasilerin yanında yer aldılar; Karahanlıların temelinde onlar var
Kırgızlar, Türgişler, Oğuzlar	Göktürk ve Uygur sonrası Orta Asya boyları; Oğuzlar sonra Selçukluları kurdu

ÖSYM’nin Kalıbı: Parçadan Çıkarım

“Bu bilgiye göre hangisine ulaşılamaz?”

Parçayı oku ve her cümlenin söylediğini bir sözcükle özetle: vergi → ekonomik kazanç, tek bayrak → merkezî yapı.
Şıkları parçaya tek tek eşle: parçada karşılığı olan şık ulaşılabilir.
Doğru ama parçada olmayan bilgi cevap olabilir: ÖSYM çeldiricileri bilinen gerçeklerden seçer.
Tarih sırasını sına: parçadaki olaydan önce olan gelişme onun sonucu olamaz.

Öncüllü sorularda (I, II, III) her öncülü ayrı ayrı parçaya sor; şıkları en son oku.

ÖSYM’nin dokuz sorusu

Soru	Kilit nokta
Hun okçuları (I-II-III)	Sadece II: parça okları anlatıyor; onlu sistem ve hilal taktiği parçada yok. TYT 2018/1
Kavimler Göçü’nün sonucu değil	Bilim ve teknikte ilerleme; göç bir karışıklık dönemi açtı. TYT 2019/1
Uygurlar ve dinler	Göçebelik çıkmaz; yerleşik Uygurlar farklı dinlere açıktı. TYT 2020/1
Margos maddeleri	Akdeniz ticareti maddelerde yok; ticaret sınır kasabalarında. TYT 2021/1
Turfan’da sosyal devlet	Konar-göçer yaşam çıkmaz; refah ve devlet yardımı çıkar. TYT 2022/1
Tek bayrak altında boylar	Üç öncül de doğru: merkezî yapı, ortak anlayış, genişleme. TYT 2023/1
Anatolios (I-II-III)	II ve III; Roma’nın ikiye ayrılması antlaşmadan önce (395). TYT 2024/1
Töre	“Değişmeyen kurallar bütünü” yanlış; töre kurultayla gelişir. TYT 2025/1
Bozkır ve at (I-II-III)	I ve II; “kültürel etkileşime kapalı” parçada yok. TYT 2026/1

ÖSYM tuzakları: tek sayfada

Her çıkmış sorunun bir tuzağı var. Sınavdan önceki son tekrar için bu liste yeter.

Onlu sistem ve hilal taktiği doğru bilgilerdir ama ok ve kement anlatan parçadan çıkarılamaz. TYT 2018/1
Kavimler Göçü bilim ve teknikte ilerleme getirmedi; Avrupa’da karışıklık dönemi açtı. TYT 2019/1
Uygurlar yerleşik hayata geçti; “göçebe hayat hâkimdi” demek yanlış. TYT 2020/1
Margos Antlaşması Akdeniz ticaretini Hunlara bırakmadı; ticaret sınır kasabalarında sürdü. TYT 2021/1
Turfan Uygurlarında konar-göçer yaşam yaygın değildi; tanıklık refahı ve devlet yardımını anlatıyor. TYT 2022/1
Boyları tek bayrak altında toplamak hem merkezî yapı hem genişleme demektir; üç öncülü de eleme. TYT 2023/1
Roma 395’te ikiye ayrıldı; 447-448’deki Anatolios Antlaşması’ndan sonra değil. TYT 2024/1
Töre değişmez değildir; kağanın kuralları ve kurultay kararlarıyla gelişir. TYT 2025/1
Bozkır göçebeleri kültürel etkileşime kapalı değildi; İpek Yolu ve göçler etkileşimi artırdı. TYT 2026/1

Kendini dene: doğru mu, yanlış mı?

Önce cevabını ver, sonra satıra dokunup kontrol et.Önce D ya da Y’yi işaretle; cevaplar sayfanın sonunda.

1.Mete Han onlu sistemle düzenli orduyu kurdu.
Doğru! Onlu sistem 10, 100, 1.000, 10.000 kişilik birlikler.
2.Kavimler Göçü’nü Göktürkler başlattı.
Yanlış! Balamir yönetimindeki Hunlar başlattı (375).
3.Roma İmparatorluğu Anatolios Antlaşması’ndan sonra ikiye ayrıldı.
Yanlış! Roma 395’te ayrıldı, antlaşmadan önce.
4.“Türk” adını devlet adı olarak ilk kullanan Göktürklerdir.
Doğru! Bumin Kağan’ın kurduğu devlet (552).
5.Uygurlar yerleşik hayata geçen ilk Türk topluluğudur.
Doğru! Şehir, tapınak ve tarım Uygurlarla yaygınlaştı.
6.Töre yazılı bir kanunnamedir.
Yanlış! Töre gelenek ve ahlaktan doğan yazısız hukuktur.
7.Kut inancına göre yönetme yetkisi Tanrı tarafından verilir.
Doğru! Kut kaybedilebilir; hükümdar onu korumak zorunda.
8.Ülüş anlayışı taht kavgalarını azalttı.
Yanlış! Ülke hanedanın ortak malı sayıldığı için taht kavgalarını artırdı.
9.Kurultayda son karar hükümdarındır.
Doğru! Kurultay danışır, hükümdar karar verir.
10.Bozkır kültürünün temel hayvanı devedir.
Yanlış! Bozkırın hayvanı at; deve çöl göçebeliğinin.
11.Talas Savaşı’nda Karluklar Abbasilerin yanında yer aldı.
Doğru! 751’de Çin’e karşı Abbasileri desteklediler.
12.Hazarların yönetici kesimi Hristiyanlığı benimsedi.
Yanlış! Hazar yönetici kesimi Musevîliği benimsedi.

Cevaplar

D Onlu sistem 10, 100, 1.000, 10.000 kişilik birlikler.
Y Balamir yönetimindeki Hunlar başlattı (375).
Y Roma 395’te ayrıldı, antlaşmadan önce.
D Bumin Kağan’ın kurduğu devlet (552).
D Şehir, tapınak ve tarım Uygurlarla yaygınlaştı.
Y Töre gelenek ve ahlaktan doğan yazısız hukuktur.
D Kut kaybedilebilir; hükümdar onu korumak zorunda.
Y Ülke hanedanın ortak malı sayıldığı için taht kavgalarını artırdı.
D Kurultay danışır, hükümdar karar verir.
Y Bozkırın hayvanı at; deve çöl göçebeliğinin.
D 751’de Çin’e karşı Abbasileri desteklediler.
Y Hazar yönetici kesimi Musevîliği benimsedi.

Sıradaki üniteler

Kaynak: Test yapısı: ÖSYM 2026-YKS Kılavuzu, Tablo 1A. Sorular ve cevaplar: ÖSYM’nin yayımladığı 2018-2026 TYT soru kitapçıkları (Sosyal Bilimler testi).