İçeriğe geç

Geri sayım

DereceRehberim
Derece Rehberim

TYT Tarih · Ünite 2 / 7 · Osmanlı Öncesi Türk Tarihi

Türk-İslam Devletleri: TYT Hap Bilgi

ÖSYM TYT’de tarihin 2. sorusunu dokuz yılın dokuzunda bu üniteden sordu: yedisi Türk-İslam devletleri (Gazneliler, Büyük Selçuklular, Türklerin İslamlaşması), ikisi Selçuklu Türkiyesi.

Sorular yine parçadan çıkarım istiyor; çeldiricilerin çoğu ya doğru ama parçada olmayan bir bilgi ya da yanlış tarihe oturtulmuş bir olay. Notlar devletleri ve kurumları kısa tutuyor, sonda dokuz sorunun kilit noktası var.

PDF olarak indirYazdırmaya hazır, A4

Bu ünitede

  • 9 çıkmış soru (2018-2026)
  • bu bloktan yılda ~2 soru
  • 9 ÖSYM tuzağı

ÖSYM bu üniteden ne sordu?

9 sorunun 4’ü tek konudan geldi: Büyük Selçuklu ve devlet teşkilatı.

  • İslamlaşma, Karahanlılar ve Gazneliler3 soru

    • 2018/2 Gaznelilerde mezâlim divanı
    • 2019/2 Gazneli Mahmut ve sultan unvanı
    • 2022/2 Türklerin İslamlaşma süreci

  • Büyük Selçuklu ve devlet teşkilatı4 soru

    • 2021/2 Malazgirt öncesi diplomasi
    • 2023/2 Beyhakî ve Selçukluların kuruluşu
    • 2025/2 Melikşah dönemi
    • 2026/2 Melikler

  • Selçuklu Türkiyesi2 soru

    • 2020/2 Venedik’le ticaret antlaşması (1220)
    • 2024/2 Yassıçemen ve Harzemşahlar

Sorular ÖSYM’nin yayımladığı 2018-2026 TYT soru kitapçıklarından (Sosyal Bilimler testi). Soruların metni ÖSYM’nin telifinde olduğu için burada yok; notlarda TYT 2025/4 gibi bir damgayla, sorulduğu yıl ve numarasıyla işaretli. Numarayla soruyu kitapçıkta bulabilirsiniz.

İslam Dünyası ve Türklerin İslamlaşması

İslamlaşma yolu

  1. 622Hicret: İslam devleti Medine’de kuruldu.
  2. 632-661Dört Halife; Nihavend (642) ile İran alındı, Müslümanlar Türklerle komşu oldu.
  3. 661-750Emeviler: Arap üstünlüğü anlayışı Türklerle ilişkiyi zorlaştırdı.
  4. 750Abbasiler: Arap olmayan Müslümanlara eşit davranıldı, Türkler orduda ve sarayda yükseldi.
  5. 751Talas Savaşı: Abbasiler Karlukların desteğiyle Çin’i yendi; İslamlaşma hızlandı, kâğıt İslam dünyasına geçti.
  6. 836Samarra, Türk askerleri için kurulan şehir.
  7. X. yySatuk Buğra Han Müslüman oldu; Karahanlılar İslamiyet’i devlet dini yaptı.

İslamlaşma bir süreç

  • Türklerin İslamlaşması Hz. Muhammed döneminde başlayan, yüzyıllar süren bir süreçtir; sahabe arasında Türklerin bulunduğu biliniyor. “Kısa zamanda tamamlandı” yargısı yanlış. TYT 2022/2
  • Kolaylaştıranlar: Abbasilerin eşitlikçi tutumu, ticaret ve tasavvuf (Ahmet Yesevi), İslam’daki tek Allah ve ahiret inancının Gök Tanrı inancına yakınlığı.
  • İslamlaşma Türklere yeni bir kültür çevresi, Arap ve Fars dünyasıyla yoğun bir alışveriş getirdi; Türkler İslam dünyasının askerî ve siyasi gücü oldu.

Karahanlılar ve Gazneliler

İlk Türk-İslam devletleri

DevletAkılda kalacaklar
Karahanlılar (840-1212)İslamiyet’i devlet dini yaptılar; Türkçe resmî dil. Kutadgu Bilig (Yusuf Has Hacip), Divanü Lügati’t-Türk (Kaşgarlı Mahmut), Atabetü’l-Hakayık
Gazneliler (963-1187)Alp Tigin kurdu; Sultan Mahmut Hindistan’a 17 sefer yaptı, İslamiyet’i oraya taşıdı; Farsça saray dili, Firdevsi ve Biruni sarayda TYT 2019/2

Gazneli Mahmut ve halife

  • Gazneli Mahmut Şii Büveyhoğullarına ve Fatımilere karşı Abbasi halifesini destekledi; halifenin verdiği unvanlarla İslam dünyasının en güçlü hükümdarlarından biri oldu. “Sultan” unvanını kullanan ilk Türk hükümdarıdır. TYT 2019/2
  • Unvan, halifenin siyasi yetkilerini devretmesi değil, hükümdarın gücünün tanınmasıdır; halife dinî lider olarak kaldı.

Mezâlim divanı

  • Halkın devlet görevlilerine ve güçlülere karşı şikâyetlerini dinleyen yüksek mahkeme; hükümdar ya da vekili başkanlık eder. ÖSYM’nin parçasında sultan alacaklı tacirin hakkını şehzadeye karşı verdi: sultan gerektiğinde yargı kararı verir. TYT 2018/2
  • Mezâlim divanı Gaznelilere özgü değildi (Abbasilerde ve Selçuklularda da vardı) ve sadece ticari davalara bakmazdı.

Büyük Selçuklu Devleti

Büyük Selçuklu zaman çizelgesi

  1. 1035Nesâ: Gaznelileri yenen Selçuklular Horasan’a yerleşti. TYT 2023/2
  2. 1038Serahs ve Nişabur; Tuğrul Bey adına hutbe okundu.
  3. 1040Dandanakan: Gazneliler kesin yenildi, devlet kuruldu. TYT 2023/2
  4. 1048Pasinler: Bizans’a karşı ilk büyük zafer.
  5. 1055Tuğrul Bey Bağdat’a girdi, Büveyhoğullarının egemenliği bitti.
  6. 1071Malazgirt: Alp Arslan Romen Diyojen’i yendi, Anadolu’nun kapısı açıldı. TYT 2021/2
  7. 1072-1092Melikşah ve vezir Nizamülmülk: devletin en geniş sınırları. TYT 2025/2
  8. 1096I. Haçlı Seferi başladı.
  9. 1141Katvan: Sultan Sencer Karahıtaylara yenildi.
  10. 1157Sencer öldü, devlet dağıldı.

Malazgirt’e giden yol

  • Alp Arslan savaştan önce barış önerdi; Diyojen barışı ancak Rey’de yapacağını, İsfahan ve Hemedan’da kışlayacağını söyledi. Parçadan diplomasi, Bizans’ın İslam şehirlerine göz dikmesi ve Selçukluların savaşı göze alması çıkar. TYT 2021/2
  • Haçlı Seferleri 1096’da, Malazgirt’ten 25 yıl sonra başladı; savaş öncesini anlatan bir parçadan çıkmaz.

Melikşah ve Nizamülmülk

  • Melikşah amcası Kavurd Bey’i yendi (veraset kavgası), Karahanlı ve Gaznelilerle barışarak doğuyu güvenceye aldı, Fatımilere sefer yaptı ve halifeden doğunun ve batının hükümdarlığını simgeleyen iki kılıç aldı. TYT 2025/2
  • Fatımi halifeliği Mısır’da sürdüğü için “İslam dünyası tek halifelik altında birleşti” denemez.
  • Nizamülmülk Nizamiye medreselerini açtı, Siyasetname’yi yazdı; Ömer Hayyam’ın da çalıştığı Celali takvimi bu dönemde hazırlandı. Batınilere karşı mücadele edildi.

Türk-İslam devlet teşkilatı

KurumAçıklama
MelikBir eyaleti yöneten hanedan üyesi: veziri, memuru, askeri var; hutbe ve para gibi alametler taşır ama dış ilişkiyi sultan belirler TYT 2026/2
AtabeyMeliği yetiştiren devlet adamı; melik yönetimde tecrübe kazanır
İktaVergi geliri karşılığında asker beslenir; hazineye yük olmadan ordu ve düzenli üretim
Egemenlik alametleriHutbe okutmak, para bastırmak, nevbet çaldırmak, tuğra ve hükümdar şemsiyesi (çetr)
Kaynak eserlerGazneli tarihçi Beyhakî Nesâ, Serahs ve Dandanakan’ı anlatır: Selçukluların kuruluşunun kaynağı TYT 2023/2

Selçuklu Türkiyesi

Selçuklu Türkiyesi zaman çizelgesi

  1. 1075Süleyman Şah İznik’te Türkiye Selçuklu Devleti’ni kurdu.
  2. 1097I. Haçlı Seferi’nde İznik kaybedildi, başkent Konya oldu.
  3. 1176Miryokefalon: Anadolu’nun Türk yurdu olduğu kesinleşti.
  4. 1207-1221Antalya, Sinop ve Alanya alındı: ticaret denize açıldı.
  5. 1220Venedik’le dostluk ve ticaret antlaşması. TYT 2020/2
  6. 1230Yassıçemen: I. Alâeddin Keykubad Harzemşahları yendi. TYT 2024/2
  7. 1243Kösedağ: Moğollara yenilgi; Anadolu’da beylikler dönemi açıldı.

Ticaret devleti

  • Kervansaraylar, kervanların zararını karşılayan devlet sigortası, liman şehirleri ve Kayseri yakınındaki Yabanlu Pazarı: Selçuklu Türkiyesi Doğu-Batı ticaretinin kavşağı oldu.
  • 1220 antlaşması Venediklilere kendi aralarındaki davalara bakma ayrıcalığı tanıdı, hırsızlık ve cinayeti Selçuklu mahkemesine bıraktı: ayrıcalık ve ticareti canlandırma isteği çıkar. “Hristiyanların tek temsilcisi Venedik” çıkmaz. TYT 2020/2
  • Ahilik esnaf ve zanaatkârı örgütledi; Mevlana ve Yunus Emre Anadolu’nun kültür hayatını derinden etkiledi.

Harzemşahlar, Moğollar ve Kösedağ

  • Moğollar önünde batıya çekilen Harzemşah hükümdarı Celaleddin, Alâeddin Keykubad’ın Moğollara karşı birlik önerisini reddetti ve Ahlat’ı kuşattı; 1230’da Yassıçemen’de yenildi. TYT 2024/2
  • Harzemşahların çökmesiyle Selçuklular ile Moğollar arasında tampon kalmadı; 1243 Kösedağ yenilgisi bunun sonucu.

ÖSYM’nin Kalıbı

ÖSYM’nin dokuz sorusu

SoruKilit nokta
Mezâlim divanıSultan gerektiğinde yargı kararı verir; kurum Gaznelilere özgü değil. TYT 2018/2
Sultan unvanıGazneli Mahmut İslam dünyasının önemli siyasi gücü; yetki devri yok. TYT 2019/2
Venedik antlaşması (I-II-III)II ve III: ayrıcalık ve ticaret; “tek temsilci” yok. TYT 2020/2
Malazgirt öncesiHaçlı Seferleri sonra başladı (1096); parçadan çıkmaz. TYT 2021/2
İslamlaşma (I-II-III)I ve II; süreç kısa zamanda tamamlanmadı. TYT 2022/2
Beyhakî’nin eseriNesâ, Serahs, Dandanakan: Selçukluların kuruluş aşaması. TYT 2023/2
Yassıçemen’de yenilenHarzemşahlar (1230). TYT 2024/2
Melikşah dönemiFatımi halifeliği sürdü; tek halifelik söylenemez. TYT 2025/2
MeliklerDış ilişkiler sultanın çizdiği çerçevede; bağımsız antlaşma yok. TYT 2026/2

ÖSYM tuzakları: tek sayfada

Her çıkmış sorunun bir tuzağı var. Sınavdan önceki son tekrar için bu liste yeter.

  1. Mezâlim divanı Gaznelilere özgü değildi ve sadece ticari davalara bakmazdı. TYT 2018/2
  2. Sultan unvanı halifenin siyasi yetkilerini devrettiği anlamına gelmez; hükümdarın gücünün tanınmasıdır. TYT 2019/2
  3. Venedik’e tanınan ayrıcalık, Venediklilerin Hristiyanların tek temsilcisi olduğunu göstermez. TYT 2020/2
  4. Haçlı Seferleri 1096’da başladı; Malazgirt (1071) öncesini anlatan parçadan çıkmaz. TYT 2021/2
  5. Türklerin İslamlaşması kısa sürede tamamlanmadı; yüzyıllara yayıldı. TYT 2022/2
  6. Nesâ, Serahs ve Dandanakan Selçukluların kuruluş savaşlarıdır; cihat seferi ya da Batınilerle mücadele değil. TYT 2023/2
  7. Yassıçemen’de Selçukluların yendiği devlet Harzemşahlardır; Bizans ya da Akkoyunlular değil. TYT 2024/2
  8. Melikşah döneminde Fatımi halifeliği sürüyordu; İslam dünyası tek halifelikte birleşmedi. TYT 2025/2
  9. Melikler dış ilişkileri sultanın çizdiği çerçevede yürütürdü; bağımsız antlaşma yapamazlardı. TYT 2026/2

Kendini dene: doğru mu, yanlış mı?

Önce cevabını ver, sonra satıra dokunup kontrol et.Önce D ya da Y’yi işaretle; cevaplar sayfanın sonunda.

  1. 1.Talas Savaşı (751) Türklerin İslamlaşmasını hızlandırdı.

    Doğru! Karlukların Abbasileri desteklemesiyle yakınlaşma başladı.

  2. 2.Dandanakan Savaşı’nda Selçuklular Bizans’ı yendi.

    Yanlış! Dandanakan’da (1040) Gazneliler yenildi.

  3. 3.“Sultan” unvanını kullanan ilk Türk hükümdarı Gazneli Mahmut’tur.

    Doğru! Halifeyle iyi ilişkisi gücünü tanıttı.

  4. 4.Kutadgu Bilig Gazneliler döneminde yazıldı.

    Yanlış! Karahanlılar döneminde, Yusuf Has Hacip yazdı.

  5. 5.Haçlı Seferleri Malazgirt Savaşı’ndan sonra başladı.

    Doğru! Malazgirt 1071, I. Haçlı Seferi 1096.

  6. 6.Melikler dış politikayı kendi başlarına belirlerdi.

    Yanlış! Dış ilişkiler sultanın çizdiği çerçevede yürütülürdü.

  7. 7.İkta sistemi asker beslemeyi hazineye yük olmadan sağladı.

    Doğru! Vergi geliri karşılığında asker yetiştirilirdi.

  8. 8.Kösedağ Savaşı’nda Türkiye Selçukluları Moğollara yenildi.

    Doğru! 1243; Anadolu’da beylikler dönemi açıldı.

  9. 9.Yassıçemen Savaşı’nda Türkiye Selçukluları Bizans’ı yendi.

    Yanlış! Yassıçemen’de (1230) Harzemşahlar yenildi.

  10. 10.Miryokefalon Savaşı Anadolu’nun Türk yurdu olduğunu kesinleştirdi.

    Doğru! 1176’da Bizans’ın Anadolu’yu geri alma umudu bitti.

  11. 11.Divanü Lügati’t-Türk’ü Yusuf Has Hacip yazdı.

    Yanlış! Divanü Lügati’t-Türk Kaşgarlı Mahmut’un eseri.

Cevaplar

  1. D Karlukların Abbasileri desteklemesiyle yakınlaşma başladı.
  2. Y Dandanakan’da (1040) Gazneliler yenildi.
  3. D Halifeyle iyi ilişkisi gücünü tanıttı.
  4. Y Karahanlılar döneminde, Yusuf Has Hacip yazdı.
  5. D Malazgirt 1071, I. Haçlı Seferi 1096.
  6. Y Dış ilişkiler sultanın çizdiği çerçevede yürütülürdü.
  7. D Vergi geliri karşılığında asker yetiştirilirdi.
  8. D 1243; Anadolu’da beylikler dönemi açıldı.
  9. Y Yassıçemen’de (1230) Harzemşahlar yenildi.
  10. D 1176’da Bizans’ın Anadolu’yu geri alma umudu bitti.
  11. Y Divanü Lügati’t-Türk Kaşgarlı Mahmut’un eseri.

Sıradaki üniteler

Kaynak: Test yapısı: ÖSYM 2026-YKS Kılavuzu, Tablo 1A. Sorular ve cevaplar: ÖSYM’nin yayımladığı 2018-2026 TYT soru kitapçıkları (Sosyal Bilimler testi).