TYT Tarih · Ünite 5 / 7 · Millî Mücadele ve Atatürk Dönemi

Mondros’tan TBMM’ye: TYT Hap Bilgi

ÖSYM TYT’de tarihin 4. sorusunu dokuz yılın dokuzunda Millî Mücadele’den sordu; altısı Mondros’tan TBMM’nin açılışına kadarki dönemden: cemiyetler, mitingler, Denizli Müftüsü’nün fetvası, Havza ve Heyet-i Temsiliye.

Bu sorularda en sık çeldirici tarih sırası: Mayıs 1919’daki bir olayın sebebi ya da sonucu olarak bir ay sonraki Amasya Genelgesi gösteriliyor. Notlar 1918-1920’yi gün gün bir çizelgeyle veriyor.

PDF olarak indirYazdırmaya hazır, A4

Bu ünitede

6 çıkmış soru (2018-2026)
bu bloktan yılda ~2 soru
6 ÖSYM tuzağı

ÖSYM bu üniteden ne sordu?

6 sorunun 3’ü tek konudan geldi: İşgaller ve ilk tepkiler.

İşgaller ve ilk tepkiler3 soru
- 2018/4 Millî cemiyetler
- 2020/4 Fatih ve Sultanahmet mitingleri
- 2024/4 Denizli Müftüsü’nün fetvası
Genelgeler, kongreler ve Heyet-i Temsiliye3 soru
- 2022/4 Heyet-i Temsiliye’nin yürütme işi
- 2023/4 21 Mayıs 1919 telgrafı
- 2026/4 Havza’daki açıklama

Sorular ÖSYM’nin yayımladığı 2018-2026 TYT soru kitapçıklarından (Sosyal Bilimler testi). Soruların metni ÖSYM’nin telifinde olduğu için burada yok; notlarda TYT 2025/4 gibi bir damgayla, sorulduğu yıl ve numarasıyla işaretli. Numarayla soruyu kitapçıkta bulabilirsiniz.

Mondros ve İşgaller

Mondros Ateşkesi (30 Ekim 1918)

7. madde: İtilaf Devletleri güvenliklerini tehdit eden bir durumda herhangi bir stratejik yeri işgal edebilir. İşgallerin dayanağı oldu.
24. madde: Doğu’daki altı ilde (Vilayat-ı Sitte) karışıklık çıkarsa buralar işgal edilebilir; Ermeni devleti kurulmasına zemin.
Ordu terhis edildi, silah ve cephane teslim edildi, Boğazlar açıldı: Osmanlı fiilen savunmasız kaldı.

İşgaller ve ilk tepkiler

13 Kasım 1918İtilaf donanması İstanbul’a demirledi.
19 Aralık 1918Dörtyol: Fransızlara karşı ilk silahlı direniş. TYT 2024/4
Ocak 1919Paris Barış Konferansı: Osmanlı toprakları paylaşılmaya başlandı.
15 Mayıs 1919İzmir’in işgali; Hasan Tahsin ilk kurşunu attı, Batı’da Kuvayımilliye doğdu.
16 Mayıs 1919Denizli Müftüsü Ahmet Hulusi Efendi direniş fetvası verdi. TYT 2024/4
19-23 Mayıs 1919İstanbul’da Fatih ve Sultanahmet mitingleri. TYT 2020/4

Cemiyetler ve Kuvayımilliye

Millî (yararlı) cemiyetler

Cemiyet	Bölgesi ve işi
Trakya-Paşaeli Müdafaa-i Hukuk	Edirne; Trakya’nın Yunanistan’a verilmesine karşı
İzmir Müdafaa-i Hukuk ve Redd-i İlhak	İzmir ve çevresi; işgale ve ilhaka karşı
Doğu Anadolu (Vilayat-ı Şarkiye) Müdafaa-i Hukuk	Erzurum; Doğu’da Ermeni devleti kurulmasına karşı, Erzurum Kongresi’ni topladı
Trabzon Muhafaza-i Hukuk	Doğu Karadeniz; Pontus Rum devleti kurulmasına karşı
Kilikyalılar	Adana ve çevresi; Fransız işgaline karşı

Cemiyetler ne yaptı, ne yapmadı?

Millî cemiyetler işgalleri protesto etti, mitingler düzenledi, kongreleri topladı, Kuvayımilliye’ye silah ve malzeme buldu, teşkilatlanmada etkili oldu. Yeni bir rejim kurmayı amaçlamadılar; amaçları bölgelerini savunmaktı. TYT 2018/4
Cemiyetler bölgeseldi; Sivas Kongresi’nde Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti adıyla birleşip ulusal oldu.
Zararlı cemiyetler: azınlıkların (Mavri Mira, Pontus, Taşnak) ve İngiliz Muhipleri, Wilson Prensipleri gibi manda ya da işbirliği isteyenlerin cemiyetleri.

Kuvayımilliye

İşgallere karşı halkın kendiliğinden silahlanmasıyla doğan düzensiz birlikler; bölgesel, gönüllü ve halkın desteğine dayalı.
Denizli Müftüsü İzmir’in işgalinin ertesi günü “silah yoksa taşla bile” direnmeyi fetva etti: imkânsızlıklara rağmen mücadele gerektiği çıkar. İlk direniş Denizli’de başlamadı; ilk silahlı direniş Dörtyol’da. TYT 2024/4
Kuvayımilliye Batı’da Yunan ilerleyişini yavaşlattı, düzenli ordunun kurulmasına zaman kazandırdı.

Mitingler

Mayıs 1919’da İstanbul’daki Fatih ve Sultanahmet mitinglerine on binlerce kişi katıldı: ulusal bilinç, İzmir’in işgaline tepki ve İstanbul halkının duyarlılığı çıkar. Amasya Genelgesi bir ay sonra (22 Haziran) yayımlandı; mitinglerde etkili olamaz. TYT 2020/4

Mustafa Kemal Anadolu’da: Genelgeler ve Kongreler

Samsun’dan TBMM’ye

19 Mayıs 1919Mustafa Kemal 9. Ordu Müfettişi olarak Samsun’a çıktı.
21 Mayıs 1919Kâzım Karabekir’e telgraf: iş birliği çağrısı. TYT 2023/4
28-29 Mayıs 1919Havza Genelgesi: mitingler ve protesto telgrafları. TYT 2026/4
22 Haziran 1919Amasya Genelgesi: Millî Mücadele’nin amacı, gerekçesi ve yöntemi.
8 Temmuz 1919Mustafa Kemal askerlikten istifa etti.
23 Temmuz-7 Ağustos 1919Erzurum Kongresi: toplanışı bölgesel, kararları ulusal.
4-11 Eylül 1919Sivas Kongresi: cemiyetler birleşti, Heyet-i Temsiliye bütün yurdu temsil etti. TYT 2022/4
20-22 Ekim 1919Amasya Görüşmeleri: İstanbul Hükûmeti Heyet-i Temsiliye’yi muhatap aldı.
28 Ocak 1920Son Osmanlı Mebusan Meclisi Misak-ı Millî’yi kabul etti.
16 Mart 1920İstanbul resmen işgal edildi, Mebusan Meclisi dağıtıldı.
23 Nisan 1920TBMM açıldı.

Belgeler ve kongreler

Belge ya da kongre	Farkı
Havza Genelgesi	Halkı miting ve protestoya çağırır; sivil tepkinin örgütlenmesi TYT 2026/4
Amasya Genelgesi	“Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır”: millet egemenliği ilk kez dile geldi
Erzurum Kongresi	Doğu illerinin delegeleri toplandı ama vatanın bölünmezliği ve mandanın reddi gibi ulusal kararlar alındı
Sivas Kongresi	Ulusal kongre: cemiyetler birleşti, manda kesin reddedildi, İrade-i Milliye gazetesi çıkarıldı

ÖSYM’nin Mustafa Kemal soruları

21 Mayıs 1919 telgrafında Mustafa Kemal 9. Ordu Müfettişiydi, İzmir işgal altındaydı, direniş için iş birliğine umutluydu. Telgraf Amasya Genelgesi’ni açıklamak için olamaz: genelge bir ay sonra. TYT 2023/4
Osmanlı Hükûmeti Mustafa Kemal’i Karadeniz’de asayiş için gönderdi; o Havza’da İzmir ve Manisa’nın işgaline karşı miting ve toplantıları canlı tutmayı istedi: verilen görevin dışında bir harekete yöneldi. TYT 2026/4
Heyet-i Temsiliye Sivas Kongresi’nden TBMM’nin açılışına kadar yürütme organı gibi çalıştı: Ali Fuat Paşa’yı Batı Anadolu Kuvayımilliye komutanlığına atadı. Cemiyetlerin birleşmesi ve mandanın reddi kongrenin kararıydı; İstiklal Mahkemeleri TBMM’nin işi. TYT 2022/4

ÖSYM’nin Kalıbı: Tarih Sırası

Önce mi, sonra mı?

Parçadaki olayın tarihini bul: “İzmir’in işgalinin ertesi günü”, “21 Mayıs 1919”.
Şıktaki olayın tarihini çizelgeden hatırla.
Parçadan sonra olan bir gelişme o parçanın sebebi ya da içeriği olamaz: Mayıs’taki mitingi Haziran’daki genelge etkileyemez.

Bu ünitenin altı sorusundan ikisi doğrudan bu kuralla çözülüyor.

ÖSYM’nin altı sorusu

Soru	Kilit nokta
Millî cemiyetler	Yeni rejim kurmayı amaçlamadılar; söylenemez. TYT 2018/4
Fatih ve Sultanahmet mitingleri	Amasya Genelgesi sonra; etkisinden söz edilemez. TYT 2020/4
Heyet-i Temsiliye	Yürütme işi: Ali Fuat Paşa’nın komutanlığa atanması. TYT 2022/4
21 Mayıs telgrafı	Amasya Genelgesi’ni açıklıyor olamaz. TYT 2023/4
Denizli Müftüsü	İmkânsızlıklara rağmen mücadele; ilk direniş Dörtyol. TYT 2024/4
Havza açıklaması	Hükûmetin verdiği görevin dışına çıkış. TYT 2026/4

ÖSYM tuzakları: tek sayfada

Her çıkmış sorunun bir tuzağı var. Sınavdan önceki son tekrar için bu liste yeter.

Millî cemiyetler yeni bir rejim kurmayı amaçlamadı; bölgelerini savundular. TYT 2018/4
Mitingler Mayıs 1919’da, Amasya Genelgesi Haziran’da: genelgenin mitinglere etkisi olamaz. TYT 2020/4
Cemiyetlerin birleştirilmesi ve mandanın reddi Heyet-i Temsiliye’nin yürütme işi değil, Sivas Kongresi’nin kararıdır. TYT 2022/4
21 Mayıs 1919 telgrafı Amasya Genelgesi’nden önce; genelgeyi açıklıyor olamaz. TYT 2023/4
İlk silahlı direniş Denizli’de değil, Dörtyol’da başladı (19 Aralık 1918). TYT 2024/4
Havza açıklaması mandayı önermiyor, protestoları sınırlamıyor; görevin dışına çıkan bir çağrıdır. TYT 2026/4

Kendini dene: doğru mu, yanlış mı?

Önce cevabını ver, sonra satıra dokunup kontrol et.Önce D ya da Y’yi işaretle; cevaplar sayfanın sonunda.

1.Mondros’un 7. maddesi İtilaf Devletlerine stratejik yerleri işgal hakkı verdi.
Doğru! İşgallerin dayanağı bu madde oldu.
2.İlk silahlı direniş İzmir’de başladı.
Yanlış! İlk direniş Dörtyol’da, 19 Aralık 1918.
3.Amasya Genelgesi Millî Mücadele’nin amacını, gerekçesini ve yöntemini açıkladı.
Doğru! Bu yüzden ihtilal beyannamesi sayılır.
4.Erzurum Kongresi toplanış biçimiyle ulusal bir kongredir.
Yanlış! Toplanışı bölgesel, kararları ulusal.
5.Sivas Kongresi’nde millî cemiyetler tek çatı altında birleşti.
Doğru! Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti.
6.Misak-ı Millî TBMM tarafından kabul edildi.
Yanlış! Son Osmanlı Mebusan Meclisi kabul etti (28 Ocak 1920).
7.Mustafa Kemal Samsun’a 9. Ordu Müfettişi olarak çıktı.
Doğru! Görevi Karadeniz’de asayişi sağlamaktı.
8.Havza Genelgesi’nde halk mitinglere çağrıldı.
Doğru! Protesto telgrafları da istendi.
9.İstiklal Mahkemelerini Heyet-i Temsiliye kurdu.
Yanlış! TBMM kurdu (1920).
10.İstanbul 16 Mart 1920’de resmen işgal edildi.
Doğru! Mebusan Meclisi dağıtıldı, TBMM’nin yolu açıldı.

Cevaplar

D İşgallerin dayanağı bu madde oldu.
Y İlk direniş Dörtyol’da, 19 Aralık 1918.
D Bu yüzden ihtilal beyannamesi sayılır.
Y Toplanışı bölgesel, kararları ulusal.
D Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti.
Y Son Osmanlı Mebusan Meclisi kabul etti (28 Ocak 1920).
D Görevi Karadeniz’de asayişi sağlamaktı.
D Protesto telgrafları da istendi.
Y TBMM kurdu (1920).
D Mebusan Meclisi dağıtıldı, TBMM’nin yolu açıldı.

Sıradaki üniteler

Kaynak: Test yapısı: ÖSYM 2026-YKS Kılavuzu, Tablo 1A. Sorular ve cevaplar: ÖSYM’nin yayımladığı 2018-2026 TYT soru kitapçıkları (Sosyal Bilimler testi).