TYT Tarih · Ünite 6 / 7 · Millî Mücadele ve Atatürk Dönemi

TBMM ve Lozan: TYT Hap Bilgi

ÖSYM TYT’de tarihin 4. ve 5. sorularından sekizini TBMM’den Lozan’a uzanan dönemden sordu: Birinci TBMM, 1921 Anayasası’nın iki maddesi, Gediz, Lloyd George’un iki sözü, İsmet Paşa ve Batı Trakya.

Bu sorularda parça çoğu zaman bir söz ya da bir anayasa maddesi; cevap sözün söylendiği ana ve maddenin kurduğu düzene bakarak bulunuyor. Notlar muharebeleri ve onlara bağlı siyasi sonuçları çizelgede birlikte veriyor.

PDF olarak indirYazdırmaya hazır, A4

Bu ünitede

8 çıkmış soru (2018-2026)
bu bloktan yılda ~2 soru
8 ÖSYM tuzağı

ÖSYM bu üniteden ne sordu?

8 sorunun 3’ü tek konudan geldi: TBMM ve 1921 Anayasası.

TBMM ve 1921 Anayasası3 soru
- 2019/4 Birinci TBMM’nin özellikleri
- 2021/5 1921 Anayasası’nın 7. maddesi
- 2026/5 1921 Anayasası’nın 1. maddesi
Cepheler ve muharebeler2 soru
- 2021/4 Gediz ve düzenli ordu
- 2025/4 Kütahya-Eskişehir sonrası İngiltere
Mudanya ve Lozan3 soru
- 2020/5 Lloyd George ve Lozan
- 2023/5 “Mudanya’dan geldim”
- 2025/5 Lozan’da Batı Trakya

Sorular ÖSYM’nin yayımladığı 2018-2026 TYT soru kitapçıklarından (Sosyal Bilimler testi). Soruların metni ÖSYM’nin telifinde olduğu için burada yok; notlarda TYT 2025/4 gibi bir damgayla, sorulduğu yıl ve numarasıyla işaretli. Numarayla soruyu kitapçıkta bulabilirsiniz.

TBMM ve 1921 Anayasası

Birinci TBMM

23 Nisan 1920’de son Osmanlı Mebusan Meclisinden gelenler ve yeni seçilenlerle açıldı; vekiller farklı zümre, meslek ve görüşlerdendi. Olağanüstü koşullarda toplandı, yasama, yürütme ve yargıyı kendinde topladı (güçler birliği), bakanları kendisi seçti (meclis hükûmeti). TYT 2019/4
Önceliği kurtuluştu: inkılaplar savaştan sonra geldi. ÖSYM “inkılap çalışmalarına öncelik verdiği” yargısını varılamaz saydı.
Kurucu meclisti: yeni devletin kurumlarını o kurdu. İlk kararlarından biri, İstanbul Hükûmetinin bundan sonraki işlemlerini geçersiz saymaktı.

Savaş yıllarının yasaları

Yasa	Amacı
Hıyanet-i Vataniye (29 Nisan 1920)	TBMM’nin otoritesini tanımayanları vatan haini saymak
İstiklal Mahkemeleri (Eylül 1920)	Firarları ve isyanları hızla yargılamak
Teşkilat-ı Esasiye (20 Ocak 1921)	Yeni devletin ilk anayasası
Başkomutanlık (5 Ağustos 1921)	Meclisin yetkilerini üç aylığına Mustafa Kemal’e devretmek
Tekalif-i Milliye (7-8 Ağustos 1921)	Halktan ordu için malzeme ve hayvan toplamak

1921 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu

Madde	Anlamı
1. madde	“Hâkimiyet kayıtsız şartsız milletindir”: egemenliğin kaynağı padişahtan millete geçti TYT 2026/5
7. madde	Dinî hükümlerin yerine getirilmesi, kanun, antlaşma ve savaş kararı TBMM’nin: yeni bir devlet teşkilatı, güçler birliği TYT 2021/5
Yönetim	Meclis hükûmeti sistemi; illerde yerinden yönetime geniş yer
Olmayanlar	Temel hak ve özgürlüklere yer vermedi; Kanun-ı Esasi ile birlikte yürürlükte kaldı

Anayasa maddesinden çıkarım

1. maddeden “egemenliğin kaynağı değişti” çıkar. Hukuk birliği ya da kişi hak ve özgürlüklerinin düzenlenmesi bu maddede yok. TYT 2026/5
7. maddedeki “dinî hükümlerin yerine getirilmesi” meclisin laik olmadığını gösterir; meclis hükûmeti vardı, kabine sistemi ve güçler ayrılığı yoktu. Çıkan sonuç: TBMM yeni bir devlet teşkilatı kuruyordu. TYT 2021/5

Cepheler ve Muharebeler

Sevr’den Mudanya’ya

10 Ağustos 1920Sevr imzalandı; TBMM tanımadı, uygulanamadı.
Ekim 1920Gediz yenilgisi: düzenli orduya geçiş kararı. TYT 2021/4
3 Aralık 1920Gümrü: TBMM’nin ilk uluslararası antlaşması (Doğu Cephesi).
Ocak 1921I. İnönü; ardından Teşkilat-ı Esasiye ve Londra Konferansı.
16 Mart 1921Moskova Antlaşması: Sovyet Rusya Misak-ı Millî’yi tanıdı.
Mart-Nisan 1921II. İnönü zaferi.
Temmuz 1921Kütahya-Eskişehir: ordu Sakarya’nın doğusuna çekildi. TYT 2025/4
23 Ağustos-13 Eylül 1921Sakarya: Mustafa Kemal’e mareşallik ve gazilik verildi.
13-20 Ekim 1921Kars Antlaşması ve Fransa ile Ankara Antlaşması.
26 Ağustos 1922Büyük Taarruz; 30 Ağustos Başkomutan Meydan Muharebesi, 9 Eylül İzmir.
11 Ekim 1922Mudanya Ateşkesi: Doğu Trakya ve İstanbul savaşsız alındı. TYT 2023/5

Düzenli orduya geçiş

Gediz yenilgisinden sonra Mustafa Kemal “düzensiz ve komutasız bazı savaşlardan sonra Gediz’de yenildik” dedi: TBMM Kuvayımilliye’den düzenli orduya geçti. TYT 2021/4
Çerkez Ethem gibi düzene girmek istemeyen bazı Kuvayımilliye birlikleri isyan etti; isyan bastırıldı.

İngiltere’nin tutumu

Kütahya-Eskişehir’den sonra Lloyd George Türk direnişini “ayaklanma” diye andı ve “iki tarafı sonuna kadar çarpıştırmak” dedi: direnişin isyan gibi görüldüğü ve İngiltere’nin çıkarı için Türk-Yunan savaşının sürmesinin istendiği çıkar. TYT 2025/4
İtilaf Devletleri arasında görüş birliği çıkmaz; tersine İtalya Anadolu’dan çekiliyor, Fransa Ankara’yla anlaşma yoluna gidiyordu.

Mudanya’dan Lozan’a

Savaşı kazananın masası

Mudanya’yı TBMM imzaladı; İstanbul Hükûmeti Lozan’a da çağrılınca TBMM 1 Kasım 1922’de saltanatı kaldırdı (Ünite 7).
İsmet Paşa’nın “Ben buraya Mondros’tan değil, Mudanya’dan geldim” sözü, savaşı kazanmış bir devletin temsilcisi olduğunu vurgular. TYT 2023/5
Lloyd George’un “Türkler İngiltere’nin dört savaş yılında aldığı her şeyi geri aldılar, bu dış siyasetimizde silinmez bir lekedir” sözü Lozan Antlaşması içindir. TYT 2020/5

Lozan’da çözülen ve çözülemeyen (24 Temmuz 1923)

Konu	Sonuç
Kapitülasyonlar	Bütünüyle kaldırıldı
Batı sınırı	Meriç; Karaağaç Yunanistan’ın savaş tazminatı karşılığı Türkiye’ye bırakıldı
Batı Trakya	Türk heyeti Misak-ı Millî gereği halk oylaması istedi; bölge Yunanistan’da kaldı TYT 2025/5
Boğazlar	Uluslararası komisyona bırakıldı; 1936 Montrö ile Türkiye’ye geçti
Musul	İngiltere ile ikili görüşmelere kaldı; 1926’da Irak’a bırakıldı
Borçlar ve azınlıklar	Osmanlı borçları paylaştırıldı; azınlıklar Türk vatandaşı sayıldı, nüfus mübadelesi yapıldı

Batı Trakya’da Türk tezi

Talimatnamede “Misakımillî maddesi uygulanacaktır” yazıyordu; Misak-ı Millî Batı Trakya’nın durumunun halkın oyuyla belirlenmesini öngörür: Türk heyeti halk oylaması istedi. TYT 2025/5
Özerk yönetim, büyük devletlerin denetimi ya da borç karşılığı bırakma Türk tezi değildi.

ÖSYM’nin Kalıbı

ÖSYM’nin sekiz sorusu

Soru	Kilit nokta
Birinci TBMM	İnkılaplara öncelik vermedi; önce kurtuluş. TYT 2019/4
Lloyd George: “her şeyi geri aldılar”	Lozan Antlaşması. TYT 2020/5
Gediz yenilgisi	Düzenli orduya geçiş. TYT 2021/4
Anayasa 7. madde	Yeni bir devlet teşkilatı; laik değil, kabine yok. TYT 2021/5
“Mudanya’dan geldim”	Savaşı kazanmış devletin temsilcisi. TYT 2023/5
Lloyd George (I-II-III)	I ve III: isyan gibi görüldü, savaşın sürmesi istendi. TYT 2025/4
Batı Trakya’da Türk tezi	Halk oylaması. TYT 2025/5
Anayasa 1. madde (I-II-III)	Sadece II: egemenliğin kaynağı değişti. TYT 2026/5

ÖSYM tuzakları: tek sayfada

Her çıkmış sorunun bir tuzağı var. Sınavdan önceki son tekrar için bu liste yeter.

Birinci TBMM’nin önceliği kurtuluştu; inkılaplar savaştan sonra geldi. TYT 2019/4
İngiltere’nin “aldığı her şeyi geri aldılar” dediği antlaşma Lozan; Ankara ya da Moskova değil. TYT 2020/5
Gediz yenilgisi istiklal mahkemelerine değil, düzenli orduya geçişe yol açtı. TYT 2021/4
7. madde laik bir yapı ya da kabine sistemi göstermez; meclis hükûmeti ve güçler birliği vardı. TYT 2021/5
“Mudanya’dan geldim” sözü İstanbul Hükûmetine bağlılık değil, zaferin vurgusudur. TYT 2023/5
Lloyd George’un sözünden İtilaf Devletleri arasında görüş birliği çıkmaz. TYT 2025/4
Türk heyeti Batı Trakya için halk oylaması istedi; özerk yönetim ya da büyük devletlerin denetimi değil. TYT 2025/5
“Hâkimiyet kayıtsız şartsız milletindir” maddesi hukuk birliği ya da kişi hakları düzenlemedi. TYT 2026/5

Kendini dene: doğru mu, yanlış mı?

Önce cevabını ver, sonra satıra dokunup kontrol et.Önce D ya da Y’yi işaretle; cevaplar sayfanın sonunda.

1.Birinci TBMM güçler birliği ilkesini benimsedi.
Doğru! Yasama, yürütme ve yargı mecliste toplandı.
2.Gümrü Antlaşması TBMM’nin ilk uluslararası antlaşmasıdır.
Doğru! 3 Aralık 1920, Ermenistan ile.
3.Teşkilat-ı Esasiye Kanunu I. İnönü’den sonra kabul edildi.
Doğru! 20 Ocak 1921.
4.Ankara Antlaşması İngiltere ile imzalandı.
Yanlış! Ankara Antlaşması Fransa ile imzalandı (20 Ekim 1921).
5.Sakarya’dan sonra Mustafa Kemal’e mareşal rütbesi ve gazi unvanı verildi.
Doğru! TBMM 19 Eylül 1921’de verdi.
6.Mudanya Ateşkesi’yle Doğu Trakya savaşsız alındı.
Doğru! İstanbul’un yönetimi de TBMM’ye geçti; İtilaf askeri barışa kadar kaldı.
7.Musul sorunu Lozan’da çözüldü.
Yanlış! İngiltere ile ikili görüşmelere bırakıldı.
8.Lozan’da Boğazlar bütünüyle Türkiye’nin denetimine verildi.
Yanlış! Uluslararası komisyon kuruldu; denetim 1936 Montrö ile geldi.
9.Kapitülasyonlar Lozan’da kaldırıldı.
Doğru! Ekonomik bağımsızlığın temeli.
10.Başkomutanlık Kanunu Sakarya’dan sonra çıkarıldı.
Yanlış! Sakarya’dan önce, 5 Ağustos 1921’de.

Cevaplar

D Yasama, yürütme ve yargı mecliste toplandı.
D 3 Aralık 1920, Ermenistan ile.
D 20 Ocak 1921.
Y Ankara Antlaşması Fransa ile imzalandı (20 Ekim 1921).
D TBMM 19 Eylül 1921’de verdi.
D İstanbul’un yönetimi de TBMM’ye geçti; İtilaf askeri barışa kadar kaldı.
Y İngiltere ile ikili görüşmelere bırakıldı.
Y Uluslararası komisyon kuruldu; denetim 1936 Montrö ile geldi.
D Ekonomik bağımsızlığın temeli.
Y Sakarya’dan önce, 5 Ağustos 1921’de.

Sıradaki üniteler

Kaynak: Test yapısı: ÖSYM 2026-YKS Kılavuzu, Tablo 1A. Sorular ve cevaplar: ÖSYM’nin yayımladığı 2018-2026 TYT soru kitapçıkları (Sosyal Bilimler testi).