TYT Türkçe · Ünite 8 / 12 · Dil Bilgisi, Yazım ve Noktalama

Ses Bilgisi: TYT Hap Bilgi

Ses bilgisi TYT’de seyrek ama kolay puan: ÖSYM 2018-2026 arasında 4 soru sordu, hepsi ses olayları. Üçünde kök aynıydı: “Bu parçada aşağıdaki ses olaylarından hangisi yoktur?”

Notlar ünlü ve ünsüzlerin özelliklerini, iki ünlü uyumunu ve on iki ses olayını örnekleriyle veriyor; ses olayı sorusunun çözüm sırası ve ÖSYM’nin dört sorusunun dökümü sonda.

PDF olarak indirYazdırmaya hazır, A4

Bu ünitede

4 çıkmış soru (2018-2026)
bu bloktan yılda ~8 soru
4 ÖSYM tuzağı

ÖSYM bu üniteden ne sordu?

4 sorunun 3’ü tek konudan geldi: Parçada hangi ses olayı yok?.

Parçada hangi ses olayı yok?3 soru
- 2019/7 Hayvan dokuları
- 2021/8 Garip mahzun dizeler
- 2023/10 Yağmurlu bir günlük
Altı çizili sözcükte ünlü düşmesi1 soru
- 2018/7 Sis ve zihin: ünlü düşmesi olmayan sözcük

Sorular ÖSYM’nin yayımladığı 2018-2026 TYT soru kitapçıklarından (Türkçe testi). Soruların metni ÖSYM’nin telifinde olduğu için burada yok; notlarda TYT 2025/4 gibi bir damgayla, sorulduğu yıl ve numarasıyla işaretli. Numarayla soruyu kitapçıkta bulabilirsiniz.

Ünlüler ve Ünlü Uyumları

Sekiz ünlünün özellikleri

Özellik	Ünlüler
Kalın / ince	a, ı, o, u kalın; e, i, ö, ü ince
Düz / yuvarlak	a, e, ı, i düz; o, ö, u, ü yuvarlak
Geniş / dar	a, e, o, ö geniş; ı, i, u, ü dar

İki uyum

Büyük ünlü uyumu: Türkçe bir sözcüğün ünlüleri ya hep kalın ya hep ince. “Yolcular” uyar; “kitap, sinema” alıntı olduğu için uymaz.
Türkçe olduğu hâlde uymayanlar: anne, elma, kardeş, hangi, şişman, inanmak. Tek şekilli ekler de uyumu bozar: -yor, -ki, -daş, -leyin, -gil, -imtırak, -ken (geliyor, akşamki, yoldaş).
Küçük ünlü uyumu: düz ünlüden sonra düz ünlü gelir; yuvarlak ünlüden sonra ya dar yuvarlak (u, ü) ya da düz geniş (a, e) gelir. “Gözlükçü, okullar” uyar.
Küçük uyuma uymayan Türkçe sözcükler de var: avuç, yağmur, çamur, kabuk, kavun. Alıntılarda aranmaz: radyo, doktor, profesör.
“O” ve “ö” Türkçe sözcüklerde sadece ilk hecede bulunur; “-yor” eki bu yüzden küçük uyumu hep bozar.

Ünsüzler

Kodla

FıSTıKÇı ŞaHaP

Sert ünsüzler: f, s, t, k, ç, ş, h, p. Öbür ünsüzler yumuşaktır. Ses olaylarının çoğu bu sekiz sesle ilgili.

Sert ve yumuşak çiftler

Yumuşamada sert ünsüz yumuşak eşine döner: p → b, ç → c, t → d, k → ğ (g).
Benzeşmede yumuşak ünsüz sert eşine döner: c → ç, d → t, g → k.

On İki Ses Olayı

Ses olayları ve örnekleri

Ses olayı	Kural ve örnek
Ünsüz yumuşaması	p, ç, t, k ile biten sözcüğe ünlüyle başlayan ek: kitap-ı → kitabı, ağaç-ı → ağacı, renk-i → rengi.
Ünsüz benzeşmesi	Sert ünsüzden sonra gelen c, d, g sertleşir: kitap-da → kitapta, iş-ci → işçi, yap-dı → yaptı.
Ünsüz düşmesi	k ile biten sözcüğe -cık, -cak, -l: küçük → küçücük, ufak → ufacık, alçak → alçalmak; üst-teğmen → üsteğmen.
Ünlü düşmesi	İkinci hecedeki dar ünlü düşer: ağız-ı → ağzı, burun-u → burnu, oyun-a → oynamak, kayıp ol- → kaybolmak.
Ünlü daralması	“a, e” ile biten fiile -yor: bekle-yor → bekliyor, oku-ma-yor → okumuyor; de-, ye- y’den önce: diyecek, yiyen.
Ünlü türemesi	Küçültme ve pekiştirmede araya ünlü girer: genç → gencecik, az → azıcık, sapasağlam, yapayalnız.
Kaynaştırma	İki ünlü arasına y, n, s, ş girer: kedi-y-e, kapı-n-ın, oda-s-ı, iki-ş-er.
Ünsüz türemesi	Bazı alıntılarda son ünsüz ikizleşir: his-i → hissi, ret etmek → reddetmek, zam-ı → zammı.
Ünlü değişmesi	Sadece iki örnek: ben-e → bana, sen-e → sana.
Dudak benzeşmesi	n ile b yan yana gelince n, m olur: çarşamba, perşembe, sümbül.
Ses göçüşmesi	Ağızlarda sesler yer değiştirir; yazıda yanlıştır: yanlız değil yalnız, kirbit değil kibrit.
Ulama	Sondaki ünsüz sonraki sözcüğün ünlüsüne bağlanarak okunur: “bir an” → bi-ran.

Karıştırılan durumlar

Tek heceli Türkçe sözcüklerin çoğunda yumuşama olmaz: top-u → topu, saç-ı → saçı. Bazı alıntılarda da olmaz: sanat-ı → sanatı.
Özel adlarda yumuşama yazıya geçmez: Zonguldak’a, Sinop’u.
“-gil” ve sayılara gelen “-gen” benzeşmeye uymaz: halamgil, üçgen.
Aynı iki ünsüzün yan yana gelmesi her zaman türeme değildir: “sat-tı, at-tı” sözcüğün kendi sesiyle ekin birleşmesidir.
“Diye” ve “diyecek”te daralma var ama “deyince, deyip” yazılışta korunur.

ÖSYM’nin Ses Soruları

“Hangi ses olayı yoktur?” sorusu

Şıklardaki beş olayı sırayla tek tek ara; her biri için parçada tek bir kanıt sözcük yeter.
Kolaydan zora git: önce “-yor” (daralma), “-cık / -cük” (ünsüz düşmesi), sonra ek almış sözcükleri kök ve eke ayır.
Ekli her sözcüğü kökü ve ekiyle yaz: düş-tük-ün → düştüğün: benzeşme (d → t) ve yumuşama (k → ğ) birlikte.
Kanıtı bulunamayan olay cevaptır. Üç soruda iki kez ünlü daralması, bir kez ünsüz düşmesi “yok” çıktı. TYT 2019/7 · 2021/8 · 2023/10

ÖSYM’nin dört sorusu

Parça	Cevap ve kanıtlar
Sis ve zihin	Ünlü düşmesi olmayan: işitilen. benzetirim (beniz), oynayan (oyun), ayrıntı (ayır), çevre (çevir) düşmeli. TYT 2018/7
Hayvan dokuları	Yok: ünlü daralması. Var: vücudu (yumuşama), sahiptir (benzeşme), kıvrımlı (ünlü düşmesi), küçücük (ünsüz düşmesi). TYT 2019/7
Garip mahzun dizeler	Yok: ünsüz düşmesi. Var: yaşıyorum (daralma), ağzımda (ünlü düşmesi), başladığında (yumuşama), beklermişçesine (benzeşme). TYT 2021/8
Yağmurlu günlük	Yok: ünlü daralması. Var: aklıma (ünlü düşmesi), düştüğünden (benzeşme ve yumuşama), küçücük (ünsüz düşmesi). TYT 2023/10

ÖSYM tuzakları: tek sayfada

ÖSYM’nin bu ünitedeki sorularda kurduğu tuzaklar. Sınavdan önceki son tekrar için bu liste yeter.

“Benzetmek” sözcüğünde ünlü düşmesi var: kökü “beniz”; düşmeyi görmek için kökü bulmak gerekir. TYT 2018/7
“Vücudu” sözcüğü yumuşamadır; tek heceli olmayan alıntılarda yumuşama olabilir. TYT 2019/7
“Yaşıyorum” ve “şaşıyorum” daralmadır (yaşa-yor); “-yor” alan her fiilde değil, “a, e” ile bitende olur. TYT 2021/8
“Yağıyor”da daralma yok: kök “yağ-” ünsüzle bitiyor, “-ıyor” ekin kendi ünlüsü. TYT 2023/10

Kendini dene: doğru mu, yanlış mı?

Önce cevabını ver, sonra satıra dokunup kontrol et.Önce D ya da Y’yi işaretle; cevaplar sayfanın sonunda.

1.“Kitap” sözcüğü büyük ünlü uyumuna uymaz.
Doğru! İnce “i” ile kalın “a” bir arada; sözcük alıntıdır.
2.“Elma” ve “kardeş” Türkçe olduğu hâlde büyük ünlü uyumuna uymaz.
Doğru! Anne, elma, kardeş, hangi bilinen istisnalardır.
3.“Topu” sözcüğünde ünsüz yumuşaması vardır.
Yanlış! Tek heceli Türkçe sözcüklerin çoğunda yumuşama olmaz: top-u → topu.
4.“Kitapta” sözcüğünde ünsüz benzeşmesi vardır.
Doğru! Sert “p”den sonra “-da” eki “-ta” olmuş.
5.“Küçücük” sözcüğünde ünlü düşmesi vardır.
Yanlış! “Küçük”ün sonundaki “k” düşmüş: ünsüz düşmesi.
6.“Burnu” sözcüğünde ünlü düşmesi vardır.
Doğru! Burun-u → burnu: ikinci hecedeki “u” düşmüş.
7.“Geliyor” sözcüğünde ünlü daralması vardır.
Yanlış! Kök “gel-” ünsüzle bitiyor; daralma “a, e” ile biten fiilde olur: bekliyor.
8.“Hissi” sözcüğünde ünsüz türemesi vardır.
Doğru! His-i → hissi: son ünsüz ikizleşmiş.
9.“Sattı” ve “attı” sözcüklerinde ünsüz türemesi vardır.
Yanlış! Sözcüğün kendi ünsüzü ekin ünsüzüyle yan yana gelmiş; türeme değil.
10.“Bana” sözcüğünde ünlü değişmesi vardır.
Doğru! Ben-e → bana; sadece bana ve sanada görülür.

Cevaplar

D İnce “i” ile kalın “a” bir arada; sözcük alıntıdır.
D Anne, elma, kardeş, hangi bilinen istisnalardır.
Y Tek heceli Türkçe sözcüklerin çoğunda yumuşama olmaz: top-u → topu.
D Sert “p”den sonra “-da” eki “-ta” olmuş.
Y “Küçük”ün sonundaki “k” düşmüş: ünsüz düşmesi.
D Burun-u → burnu: ikinci hecedeki “u” düşmüş.
Y Kök “gel-” ünsüzle bitiyor; daralma “a, e” ile biten fiilde olur: bekliyor.
D His-i → hissi: son ünsüz ikizleşmiş.
Y Sözcüğün kendi ünsüzü ekin ünsüzüyle yan yana gelmiş; türeme değil.
D Ben-e → bana; sadece bana ve sanada görülür.

Sıradaki üniteler

Kaynak: Test yapısı: ÖSYM 2026-YKS Kılavuzu, Tablo 1A. Sorular ve cevaplar: ÖSYM’nin yayımladığı 2018-2026 TYT soru kitapçıkları (Türkçe testi).

Ses Bilgisi: TYT Hap Bilgi

1ÖSYM bu üniteden ne sordu?

2Ünlüler ve Ünlü Uyumları