Ekler ve Sözcük Türleri: TYT Hap Bilgi

Kök ve ek

• Kök, sözcüğün anlamlı en küçük parçasıdır ve sözcükle anlam ilgisi taşır: “kalemlik”in kökü “kalem”; “kale” değil, çünkü ikisi arasında anlam ilgisi yok.
• İsim kökü “-mak, -mek” almaz (göz, taş, yaş); fiil kökü alır (gör-, yaz-, sat-). Hem isim hem fiil olabilen kökler de var: ağrı, sıva, tat, barış.
• Yapım eki yeni bir sözcük türetir (göz → gözlük, yaz- → yazar); çekim eki sözcüğe cümlede görev verir, anlamını değiştirmez (göze, yazdım).
• Yapım ekleri çekim eklerinden önce gelir: göz-lük-çü-ler-e. Kök ile yapım eki birleşince gövde olur: gözlük, gözlükçü.
• Aynı ek yerine göre çekim ya da yapım eki olur: “Misafir çay içecek.” (gelecek zaman, çekim) / “Soğuk bir içecek aldı.” (isim yapan, yapım).
• Küçültme ve benzerlik ekleri (-cık, -ca, -msı, -mtırak, -cağız) alan sözcüğün türünü cümledeki görevi belirler: “küçücük ev” sıfat, “Yavaşça kalktı.” cümlesinde zarf.

Kökü ve yapım ekini bulmak

1. 1Önce çekim eklerini at: işlemcilerin → işlemci.
2. 2Sonra yapım eklerini sondan geriye doğru at: işlemci → işlem → işle- → iş.
3. 3Kalan parça “-mak” alabiliyorsa fiil kökü, alamıyorsa isim köküdür: “iş” isim, “biç-” fiil.

ÖSYM’nin sözcüklerinden “işlemci” ve “yaşanma” isim kökünden (iş, yaş), “etkileşim, esinlenme, biçim” fiil kökünden türemişti. TYT 2018/8

Yapım eki var mı?

Yapısına göre sözcükler

• Basit: yapım eki almamış (kitap, yürü-). Türemiş: yapım eki almış (kitaplık, yürüyüş). Birleşik: iki sözcükten kurulmuş (bilgisayar, hanımeli).
• Çekim eki sözcüğün yapısını değiştirmez: “kitaplar” hâlâ basit, “kitaplıklar” türemiş.

İsim çekim ekleri

Bu “-ı” hangi ek?

1. 1Sözcüğün önüne “onun” getir: anlam bozulmuyorsa iyelik eki (onun kitabı, onun zamanı).
2. 2“Neyi, kimi?” sorusuna cevap veriyorsa belirtme eki: “Kitabı bitirdim.” (Neyi?)
3. 3Tamlamanın ikinci sözcüğündeki ek iyeliktir: posta güvercini, mektup kâğıdı. Nesne olan sözcükteki “-ı” belirtmedir. TYT 2026/8

ÖSYM “zamanı gelince” sözündeki “-ı”yı belirtme eki diye verdi; “onun zamanı” dendiği için iyelik eki. TYT 2020/9

“-ları” çokluk mu, çoğul iyelik mi?

Sınama: başına “onun” ya da “onların” getir. Sahip çoksa ve ek “-ları” tek parçaysa üçüncü çoğul iyeliktir. TYT 2019/8

ÖSYM’nin ek soruları

• Belirtme eki nesnededir: “sahneleri ciddiye almak” (neyi?). Sıfat-fiil ve isim-fiilden sonra gelen “-ları” ise iyeliktir: izledikleri, inanmaları. TYT 2019/9
• “Sözcükleri kullanmak” sözündeki “-leri” çokluk ve belirtmedir, üçüncü çoğul iyelik değil. TYT 2025/10
• Durum eki sorusunda her eki parçada tek tek işaretle. ÖSYM’nin parçasında belirtme eki yoktu; “-ı” ile biten sözcüklerin hepsi iyelikti. TYT 2022/8
• Fiile gelen “-lar” çokluk değil kişi ekidir: “Yarın gelecekler.” İsimden fiil yapan “-la” ile geniş zaman “-r” de çokluk eki sanılır: “Mektubu yollar.” (yol-la-r)
• “Ben” ve “biz” ilgi ekini “-im” biçiminde alır: benim, bizim.

Türü tanıma işaretleri

Aynı sözcük, farklı tür

• İsmin önündeyse sıfat, fiilin önündeyse zarf: “hızlı tren” / “hızlı koştu”.
• “Bu, şu, o” isimden önce gelirse sıfat (bu kitap), ismin yerine geçerse zamir (bunu okudum).
• “Karşı, doğru” yönelme ekinden sonra gelirse edattır: sabaha karşı, eve doğru. Ek almışsa isimdir: karşıya geçti. TYT 2022/9
• “Kadar, gibi” çekim eki alınca isimleşir: bu kadarını, onun gibisini.
• “Yalnız, ancak” “sadece” anlamında edat, “ama” anlamında bağlaç olur.
• “Daha” “henüz” anlamında zaman zarfı, karşılaştırmada miktar zarfıdır: “Daha gelmedi.” / “daha uzun”.
• Niteleyeceği isim düşen sıfat isimleşir ve ek alır: “sınıfın en çalışkanı”, “yaşlılar”. Ek almış adlaşmış sıfat artık isimdir. TYT 2019/13

Sıfatın türleri

Zarfın türleri

Zamir, edat, bağlaç

• Zamir türleri: kişi (ben, onlar), işaret (bu, şunlar, ora), belgisiz (bazısı, hepsi, kimse), soru (kim, ne, hangisi), dönüşlülük (kendi).
• İyelik ekleri ve “-ki” de ek hâlinde zamirdir; soruda özellikle istenmedikçe zamir sayılmaz.
• “İle” birliktelik ya da araç bildirirse edat (arkadaşıyla geldi), “ve” anlamındaysa bağlaç (kalem ile defter).
• Bazı ekler edatın işini görür: “-ca” (gibi): çocukça; “-e” (için): seni görmeye geldim.
• Ünlem çekim eki alırsa isimleşir: “Bu ahların sonu yok.”

Tamlama türleri

Tamlamanın türünü bulmak

1. 1İkinci sözcükte iyelik eki var mı? Varsa isim tamlaması, yoksa sıfat tamlaması olabilir.
2. 2İsim tamlamasında ilk sözcük “-ın” almışsa belirtili, almamışsa belirtisiz.
3. 3“-dığım, -dığı” ekli sözcük sıfat-fiildir: “gördüğüm rüya” iyelik taşısa da sıfat tamlamasıdır, çünkü “rüya” iyelik almamış. TYT 2024/10

“Cümlede sıfat tamlaması yok” demek için her isim öbeğini tek tek sına: “kas hareketleri” gibi isim tamlamaları sayılmaz. TYT 2020/10

Kipler

Kip kayması, ek fiil, birleşik zaman

• Bir kip başka bir zamanın anlamında kullanılabilir: “Yarın sınava giriyorum.” (şimdiki zaman, gelecek anlamında)
• Emir kipinde birinci kişi yoktur; üçüncü tekil kişi “-sın” alır: gelsin, ayrılsın.
• Ek fiil isim soylu sözcüğü yüklem yapar: “Hava soğuktu.” (soğuk idi). Dört biçimi var: -dı, -mış, -sa, -dır.
• Çekimli fiile ek fiil gelirse birleşik zaman olur: geliyordu (hikâye), gelirmiş (rivayet), gelecekse (şart).
• “-ken” ekinin olduğu yerde ek fiil vardır: çocukken (çocuk iken).
• Ek fiilin olumsuzu “değil”, “var”ın olumsuzu “yok”tur.